Trạm phẫu thuật tiền phương và câu chuyện 33 người nằm lại

Nơi những người lính tìm về để được cứu chữa

Ở thôn Triều Dương, vùng đất từng thuộc huyện Phong Điền, nay là phường Phong Thái, có một địa điểm mang tên Trạm phẫu thuật tiền phương Trung đoàn 4. Giữa những hàng cây và khoảng đất yên tĩnh hôm nay, khó hình dung nơi đây từng là một cơ sở quân y dã chiến hoạt động trong những ngày chiến sự ác liệt của tháng 3/1975.

Đầu tháng 3 năm ấy, khi chiến dịch mùa Xuân năm 1975 diễn ra trên cánh Bắc chiến trường Trị Thiên - Huế, yêu cầu cứu chữa thương binh trở nên cấp thiết. Sau khi khảo sát địa bàn, Ban Chỉ huy Trung đoàn 4 quyết định chọn thôn Triều Dương làm nơi đặt trạm phẫu thuật tiền phương. Khu vực khoảng 5.000m², có nhiều bụi cây và những tán cây lớn, thuận lợi cho việc bố trí nơi cứu chữa, chăm sóc thương binh và tránh sự phát hiện của đối phương.

Trạm do Trung úy, bác sĩ Lê Đình Thục phụ trách. Nhiệm vụ của những người làm việc tại đây rất nặng nề: cấp cứu, nuôi dưỡng thương binh; phân loại người đủ sức khỏe để trở lại đơn vị; chuyển thương binh nặng về tuyến sau; đồng thời lo việc chôn cất liệt sĩ và thực hiện công tác hậu phương.

Nhận nhiệm vụ, các y, bác sĩ cùng lực lượng dân quân, du kích địa phương khẩn trương đào hầm làm phòng mổ. Căn hầm được đào sâu khoảng 1,8-2m, rộng 1,5m, dài từ 8-10m. Phía trên phủ thân cây, lá cây để ngụy trang. Bên trong có hai lối ra vào, hai tấm đan bê tông được sử dụng làm bàn mổ; phía ngoài là nơi sơ cứu, chờ đưa thương binh vào phẫu thuật. Những hầm trú ẩn nhỏ cũng được đào dưới các gốc cây, bụi rậm để thương binh nghỉ ngơi trong thời gian chờ chuyển tuyến.

Từ ngày 08 - 11/3/1975, trạm tiếp nhận hàng chục thương binh từ các hướng chiến đấu chuyển về. Những ca cấp cứu nối tiếp nhau, điều kiện thuốc men, trang thiết bị và sinh hoạt đều thiếu thốn. Trong hoàn cảnh ấy, những người làm công tác quân y vẫn phải duy trì hoạt động, giành giật sự sống cho từng thương binh.

Với người lính ngoài mặt trận, sự có mặt của một trạm phẫu thuật phía sau đội hình chiến đấu là chỗ dựa quan trọng. Người bị thương có nơi sơ cứu, phẫu thuật và hồi sức; người đủ sức khỏe có thể trở lại đơn vị; những trường hợp nặng được tìm cách chuyển về tuyến sau. Công việc của đội ngũ quân y lặng lẽ nhưng gắn trực tiếp với khả năng duy trì lực lượng chiến đấu.

Nhưng trạm quân y ấy đã không thể tiếp tục hoạt động bình thường sau ngày 12/3/1975.

Theo hồ sơ di tích, khi phát hiện lực lượng ta rút về khu vực Triều Dương, đối phương huy động xe tăng, xe bọc thép, pháo binh, máy bay trực thăng và bộ binh tiến công. Lực lượng chủ lực của Đại đội 2, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 4 cùng du kích địa phương tổ chức chống trả quyết liệt. Cuộc chiến kéo dài nhiều giờ.

Đến chiều, khi lực lượng phòng thủ không còn khả năng chống đỡ, đối phương tiến sâu vào làng Triều Dương. Một số nhân viên y tế và khoảng 10 thương binh bị thương nhẹ kịp rút ra ngoài; một số người bị bắt. Những thương binh nặng còn nằm lại tại trạm cùng các chiến sĩ khác đã hy sinh. Tổng cộng đã có 33 người không trở về sau trận càn quét.

Những người vừa được đưa về đây để chữa trị, những người đang làm nhiệm vụ cứu chữa họ, cuối cùng cùng nằm lại trên mảnh đất từng được chọn làm nơi cứu người.

Sau trận đánh, thi thể các chiến sĩ bị dồn thành ba cụm. Đối phương còn cài lựu đạn dưới các thi thể nhằm ngăn cản lực lượng ta quay lại thu gom. Khi quân địch rút đi, các chiến sĩ giao liên, du kích và đội công tác vũ trang địa phương trở lại khu vực trạm phẫu, tổ chức chôn cất 33 người tại một điểm. Việc an táng được thực hiện trong điều kiện hết sức khó khăn, với mong muốn sau này có thể tìm lại, quy tập và mai táng các liệt sĩ chu đáo hơn.

Từ đó, Triều Dương trở thành nơi lưu giữ một câu chuyện đau thương của chiến tranh. Một trạm phẫu thuật từng cứu chữa hàng chục thương binh đã trở thành nơi an nghỉ chung của những người lính, nhân viên quân y chưa kịp hoàn thành nhiệm vụ của mình.

Hơn 20 năm tìm lại đồng đội

Sau ngày đất nước thống nhất, các đơn vị quân đội tiếp tục thực hiện nhiệm vụ ở nhiều địa bàn. Trải qua những lần điều chuyển, thay đổi nơi đóng quân, việc tìm kiếm, quy tập hài cốt 33 liệt sĩ tại Triều Dương chưa thể tiến hành ngay. Thời gian trôi qua, địa hình thay đổi, những dấu tích của trận càn năm xưa dần mất đi. Với thân nhân các liệt sĩ, việc xác định nơi người thân hy sinh và nơi an nghỉ vẫn là nỗi mong mỏi chưa được giải đáp.

Trong số những người không nguôi nhớ về sự kiện ấy có cựu chiến binh Hà Đăng Ninh, thương binh hạng 4/4, nguyên là người từng được điều trị tại Trạm phẫu thuật tiền phương Trung đoàn 4. Ông hiểu rõ nơi này từng có ý nghĩa như thế nào đối với những người lính bị thương. Những ngày được các y, bác sĩ chăm sóc đã trở thành ký ức không thể quên. Bởi vậy, khi chiến tranh kết thúc, nỗi day dứt về những đồng đội đã hy sinh tại trạm vẫn theo ông suốt nhiều năm.

Năm 2001, ông cùng Ban liên lạc cựu chiến binh Trung đoàn 4 bắt đầu hành trình tìm kiếm hài cốt đồng đội. Tuy nhiên công việc không hề dễ dàng. Đã nhiều năm đã trôi qua, dấu tích cũ không còn nguyên vẹn, việc xác định chính xác vị trí chôn cất tập thể hiện rất cần sự phối hợp của những người từng tham gia chiến đấu, chính quyền địa phương và nhân chứng tại chỗ.

Được biết, ông Hà Đăng Ninh cùng đồng đội đã nhiều lần trở lại Phong Điền, khảo sát và làm việc với địa phương. Tính đến thời điểm hoàn thành khu mộ tập thể, đoàn đã có 12 lần đi lại. Kết quả, vị trí chôn cất 33 liệt sĩ được xác định, hài cốt được quy tập về một nơi an nghỉ chung.

Ngày 27/7/2020, khu tưởng niệm và ngôi mộ tập thể 33 liệt sĩ được khánh thành. Công trình có kinh phí xây dựng hơn 3 tỷ đồng, với sự đóng góp của các cựu chiến binh và sự phối hợp của chính quyền địa phương. Cùng với ngôi mộ tập thể, khu di tích được xây dựng để lưu giữ ký ức về trạm quân y năm xưa, nơi những người lính đã sống, chiến đấu, cứu chữa đồng đội và hy sinh.

Ngày 09/9/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3242/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Địa điểm Trạm phẫu thuật tiền phương là di tích lịch sử quốc gia. Đến ngày 12/3/2026, tại phường Phong Thái, lễ công bố quyết định và giới thiệu bằng di tích quốc gia được tổ chức với sự tham gia của đại diện địa phương và các cựu chiến binh Trung đoàn 4. Ban liên lạc Trung đoàn cũng trao quà tới thân nhân các liệt sĩ.

Từ một cơ sở quân y dã chiến giữa chiến trường, địa điểm Trạm phẫu thuật tiền phương hôm nay trở thành nơi giáo dục truyền thống, nhắc nhớ về những người đã hy sinh trong khi làm nhiệm vụ. Giá trị của di tích nằm ở câu chuyện cụ thể về những con người từng có mặt tại đây: người bác sĩ chỉ huy trạm, những y tá, nhân viên quân y, những thương binh đang chờ được cứu chữa và những người lính đã chiến đấu để bảo vệ đồng đội.

Hơn nửa thế kỷ sau ngày 12/3/1975, tên tuổi của 33 người vẫn cần được tiếp tục tìm hiểu, xác minh và lưu giữ đầy đủ trong hồ sơ lịch sử. Với những gia đình còn mang nỗi nhớ người thân, một tấm bia, một ngôi mộ chung hay một buổi dâng hương đều có ý nghĩa riêng. Với những người đồng đội còn sống, việc trở lại Triều Dương cũng là cách họ thực hiện lời hẹn với những người đã không thể cùng mình trở về.

Trạm phẫu thuật tiền phương đã hoàn thành nhiệm vụ từ những ngày cuối tháng 3/1975. Nhưng câu chuyện về 33 người nằm lại nơi đây vẫn cần được kể tiếp, bằng tư liệu chính xác, bằng ký ức của nhân chứng và bằng sự chăm lo thiết thực dành cho thân nhân các liệt sĩ./.

Thành Trung