Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy ở các nước phát triển và kinh nghiệm đối với Việt Nam

Từ khóa: Chủ nghĩa dân túy; đảng chính trị cầm quyền; xu hướng chính trị - xã hội quốc tế.

Abstract: The rise of populism in developed countries today takes diverse forms, affects political life, and poses numerous challenges to ruling political parties. This article analyzes the causes, manifestations, and challenges associated with this trend, drawing lessons for Vietnam on strengthening the Party’s leadership and governing capacity, consolidating public trust, and preventing populist tendencies in political and socio-economic life.

Keywords: Populism; ruling political parties; international political and socio-economic trends.

Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, chủ nghĩa dân túy có xu hướng trỗi dậy tại nhiều nước phát triển, đặc biệt là Mỹ và một số quốc gia châu Âu, với những biểu hiện ngày càng đa dạng và tác động đáng kể đến đời sống chính trị. Sự phát triển của xu hướng này gắn với những bất ổn kinh tế - xã hội, hạn chế trong hoạt động của các thiết chế chính trị và sự suy giảm niềm tin của một bộ phận người dân. Chủ nghĩa dân túy không chỉ làm thay đổi phương thức vận động chính trị và tương quan lực lượng giữa các đảng phái mà còn đặt ra những thách thức đối với năng lực hoạch định chính sách và quản trị quốc gia của các đảng cầm quyền. Nghiên cứu sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy ở các nước phát triển có ý nghĩa quan trọng trong nhận diện các xu hướng chính trị - xã hội quốc tế và rút ra những kinh nghiệm đối với Việt Nam.

1. Chủ nghĩa dân túy và nguyên nhân dẫn đến sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy ở các nước phát triển hiện nay

Chủ nghĩa dân túy là khái niệm được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, có thể được xem là một hệ tư tưởng, chiến lược vận động hoặc phong cách chính trị. Chủ nghĩa dân túy cũng có thể được hiểu là “một khuynh hướng tư tưởng và chính trị, nhấn mạnh sự đối lập giữa “quần chúng nhân dân” với tầng lớp “tinh hoa”, thể hiện trong những phát ngôn tự cho là bảo vệ quyền lợi của “dân thường”¹. Đặc trưng nổi bật của khuynh hướng này là đề cao vai trò đại diện cho nhân dân, có xu hướng đơn giản hóa những vấn đề chính trị - xã hội phức tạp, khai thác tâm lý bất mãn và những mâu thuẫn trong xã hội để tập hợp lực lượng, tranh thủ sự ủng hộ chính trị.

Trong những năm gần đây, chủ nghĩa dân túy có xu hướng trỗi dậy tại nhiều quốc gia, đặc biệt là Mỹ và một số nước châu Âu, với những biểu hiện đa dạng, ngày càng tác động đến đời sống chính trị và hoạt động của các đảng chính trị cầm quyền. Sự trỗi dậy này xuất phát từ những nguyên nhân sau:

Một là, những bất ổn kinh tế và sự gia tăng bất bình đẳng xã hội.

Các cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính, đại dịch Covid-19, xung đột Nga - Ukraina và những biến động kinh tế trong những năm gần đây đã làm gia tăng sức ép về việc làm, thu nhập và chi phí sinh hoạt tại nhiều quốc gia. Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế tuy tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng nhưng lợi ích mang lại không được phân phối đồng đều giữa các quốc gia cũng như giữa các nhóm xã hội trong từng quốc gia. Ngay tại các nước phát triển, sự chênh lệch về thu nhập, tài sản và cơ hội phát triển vẫn tồn tại, trong khi một bộ phận người lao động phải đối mặt với nguy cơ mất việc làm, thu nhập tăng chậm và điều kiện sinh hoạt khó khăn. Cùng với đó, tình trạng già hóa dân số và nhu cầu ngày càng lớn về an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ công tạo thêm sức ép đối với ngân sách nhà nước và khả năng đáp ứng của chính quyền. Khi những khó khăn kinh tế kéo dài mà không được giải quyết hiệu quả thì sự bất mãn của một bộ phận người dân đối với các chính sách kinh tế - xã hội có xu hướng gia tăng. Đây là điều kiện để các lực lượng dân túy khai thác những bất bình đẳng và mâu thuẫn lợi ích, đưa ra các cam kết đơn giản, hấp dẫn nhằm thu hút sự ủng hộ của cử tri và nhân dân.

Hai là, những hạn chế trong hoạt động của các thiết chế chính trị và sự suy giảm niềm tin của người dân.

Tình trạng quan liêu, thiếu minh bạch, những bất cập trong kiểm soát quyền lực và thực hiện trách nhiệm giải trình tại một số quốc gia đã làm gia tăng khoảng cách giữa các thiết chế chính trị với người dân. Trong khi đó, những hạn chế của các đảng chính trị trong việc đại diện, bảo vệ lợi ích của các nhóm xã hội khiến một bộ phận cử tri mất niềm tin vào khả năng lãnh đạo, quản lý của các lực lượng cầm quyền. Sự phân cực chính trị và cạnh tranh giữa các đảng phái càng làm sâu sắc thêm những bất đồng trong xã hội, tạo điều kiện cho các lực lượng dân túy mở rộng ảnh hưởng. Đáng chú ý, việc tự nhận là đại diện chân chính, duy nhất cho nhân dân có thể dẫn đến xu hướng phủ nhận tính chính đáng của các quan điểm khác biệt, đề cao vai trò cá nhân và xem nhẹ các cơ chế kiểm soát quyền lực. Vì vậy, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy không chỉ phản ánh những hạn chế trong hoạt động của các thiết chế chính trị mà còn đặt ra những thách thức đối với nền dân chủ đại diện và năng lực cầm quyền của các đảng chính trị.

Ba là, những biến đổi văn hóa - xã hội và sự gia tăng tâm lý lo ngại về bản sắc dân tộc.

Quá trình toàn cầu hóa, di cư quốc tế và những biến đổi về cơ cấu dân cư, lối sống, giá trị xã hội đã tác động sâu sắc đến đời sống văn hóa - xã hội tại các nước phát triển. Việc tăng cường giao lưu, tiếp xúc giữa các cộng đồng có nền văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ khác nhau vừa thúc đẩy sự đa dạng, vừa làm nảy sinh những lo ngại về việc bảo tồn bản sắc văn hóa, vị thế và lợi ích của một bộ phận dân cư. Đặc biệt, những làn sóng di cư vào châu Âu trong những năm qua đã làm gia tăng tranh luận về chính sách nhập cư, việc làm, an sinh xã hội, an ninh và khả năng hòa nhập cộng đồng. Trong bối cảnh đó, một số lực lượng dân túy khai thác tâm lý lo ngại trước những thay đổi về văn hóa và cơ cấu xã hội, đề cao chủ nghĩa dân tộc, nhấn mạnh sự khác biệt giữa cộng đồng bản địa với người nhập cư để tập hợp lực lượng và mở rộng ảnh hưởng chính trị. Tuy nhiên, cần nhận thức rằng, những tác động kinh tế - xã hội của di cư phụ thuộc vào điều kiện và chính sách cụ thể của từng quốc gia, không thể đồng nhất người nhập cư với nguyên nhân gây ra bất ổn xã hội. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy trong trường hợp này chủ yếu gắn với việc các chủ thể chính trị khai thác những lo ngại về bản sắc, lợi ích và sự thay đổi của xã hội để huy động sự ủng hộ chính trị.

Bốn là, sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông số.

Sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng truyền thông số đã làm thay đổi căn bản phương thức tiếp nhận thông tin, hình thành dư luận và huy động sự tham gia chính trị của người dân. Các nền tảng số tạo điều kiện để những chủ thể chính trị tiếp cận trực tiếp với cử tri, truyền tải thông điệp nhanh chóng và mở rộng phạm vi ảnh hưởng mà không hoàn toàn phụ thuộc vào các phương tiện truyền thông truyền thống. Tuy nhiên, cơ chế cá nhân hóa nội dung, thuật toán ưu tiên thông tin thu hút sự chú ý và sự lan truyền nhanh chóng của những thông tin thiếu kiểm chứng cũng có thể làm gia tăng tình trạng phân cực nhận thức và bất đồng xã hội. Khai thác đặc điểm này, một số lực lượng dân túy sử dụng những thông điệp ngắn gọn, giàu cảm xúc, đơn giản hóa các vấn đề phức tạp, đồng thời khuếch đại tâm lý bất mãn đối với giới tinh hoa chính trị để thu hút sự quan tâm và ủng hộ của công chúng.

2. Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa dân túy ở các nước phát triển hiện nay

Thứ nhất, chủ nghĩa dân túy có xu hướng gia tăng ảnh hưởng trong đời sống chính trị tại nhiều nước phát triển, với những hình thức biểu hiện đa dạng.

Năm 2016, sau cuộc trưng cầu dân ý về Brexit và chiến thắng của ứng viên Donald Trump trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ, chủ nghĩa dân túy trở thành chủ đề được quan tâm rộng rãi trong nghiên cứu chính trị quốc tế. Tại châu Âu, một số đảng và phong trào dân túy gia tăng ảnh hưởng thông qua các thông điệp phản đối giới tinh hoa, phản đối một số chính sách hội nhập quốc tế và chủ trương siết chặt kiểm soát nhập cư. Tuy nhiên, không thể từ sự xuất hiện của các khẩu hiệu chấn hưng quốc gia, đề cao truyền thống hay khẳng định bản sắc dân tộc để kết luận một chính khách hoặc chính phủ mang tính dân túy. Việc nhận diện chủ nghĩa dân túy cần xem xét toàn diện quan điểm chính trị, phương thức vận động, cách thức tập hợp lực lượng và quan niệm về vai trò đại diện cho nhân dân trong bối cảnh cụ thể của từng quốc gia.

Thứ hai, chủ nghĩa dân túy không có hệ tư tưởng thống nhất mà có thể biểu hiện dưới dạng một hệ quan niệm, chiến lược hoặc phong cách chính trị; tuy nhiên có đặc điểm chung là sự đối lập giữa nhân dân, được mô tả như một cộng đồng thống nhất, trong sạch, với giới tinh hoa bị cho là xa rời lợi ích của nhân dân. Sự phát triển của truyền thông số làm gia tăng tốc độ lan truyền thông điệp và mở rộng phạm vi huy động công chúng. Tuy nhiên, thông tin và truyền thông đã có ảnh hưởng đối với hoạt động chính trị từ trước khi internet xuất hiện. Hiệu quả huy động công chúng còn phụ thuộc vào uy tín của chủ thể, điều kiện xã hội, môi trường truyền thông và mức độ phù hợp của thông điệp với tâm lý cử tri.

Thứ ba, đối tượng và phương thức huy động của chủ nghĩa dân túy ngày càng linh hoạt.

Nếu như một số phong trào dân túy trong lịch sử gắn với những nhóm xã hội nhất định thì hiện nay, các lực lượng dân túy có thể hướng tới nhiều nhóm cử tri khác nhau, từ những người lao động chịu sức ép cạnh tranh, người dân lo ngại về vấn đề nhập cư đến những người bất mãn với các đảng phái truyền thống. Các chủ thể này có thể vừa phê phán giới cầm quyền đương nhiệm, vừa khai thác uy tín của các nhân vật hoặc biểu tượng lịch sử nhằm củng cố thông điệp chính trị. Tại một số nước châu Âu, các lực lượng phản đối nhập cư khai thác những lo ngại về việc làm, an sinh xã hội và bản sắc cộng đồng trong hoạt động vận động tranh cử. Tại Mỹ, trong cuộc bầu cử Tổng thống năm 2016, ứng viên Donald Trump đã sử dụng khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” (America First)² nhằm khai thác tâm lý bất mãn của một bộ phận cử tri trước những tác động mà họ cảm nhận từ quá trình toàn cầu hóa, cạnh tranh kinh tế và sự suy giảm vị thế của một số cộng đồng. Những trường hợp này cho thấy khả năng điều chỉnh thông điệp chính trị phù hợp với từng nhóm cử tri và bối cảnh cụ thể, song không đồng nghĩa với việc mọi lời kêu gọi bảo vệ lợi ích quốc gia đều là biểu hiện của chủ nghĩa dân túy.

Thứ tư, chủ nghĩa dân túy kết hợp những cam kết chính trị với các biện pháp cụ thể nhằm đáp ứng nhu cầu trước mắt của một bộ phận cử tri.

Trong quá trình vận động tranh cử và thực thi quyền lực, một số chính khách dân túy thường lựa chọn những vấn đề thu hút sự quan tâm của công chúng, đưa ra các cam kết trực tiếp, dễ hiểu và nhấn mạnh khả năng giải quyết nhanh chóng bằng quyết tâm của người lãnh đạo. Khi nắm quyền, họ có thể cụ thể hóa những cam kết này thông qua các quyết định về nhập cư, việc làm, phúc lợi xã hội hoặc điều chỉnh chính sách kinh tế nhằm củng cố sự ủng hộ chính trị. Chẳng hạn, trong chiến dịch tranh cử Tổng thống Mỹ năm 2016, úng viên Donald Trump cam kết tăng cường kiểm soát nhập cư và xây dựng bức tường tại biên giới phía Nam của Hoa Kỳ. Sau khi nhậm chức Tổng thống, ông đã ban hành các sắc lệnh nhằm siết chặt việc thực thi pháp luật về nhập cư và thúc đẩy xây dựng bức tường biên giới. Trường hợp này cho thấy những cam kết tranh cử có thể được cụ thể hóa thành các biện pháp điều hành. Tuy nhiên, việc thực hiện cam kết hoặc đáp ứng nhu cầu của cử tri chưa đủ để xác định một chính khách mang tính dân túy mà cần xem xét đồng thời cách thức xây dựng sự đối lập giữa “nhân dân” với “giới tinh hoa”, việc tự nhận là đại diện duy nhất cho nhân dân và phương thức giải quyết những vấn đề phức tạp trong đời sống chính trị - xã hội.

Thứ năm, chủ nghĩa dân túy có xu hướng khai thác các giá trị truyền thống, biểu tượng lịch sử và lòng tự hào dân tộc nhằm huy động sự ủng hộ chính trị.

Trong những điều kiện nhất định, việc đề cao bản sắc, phát huy truyền thống và khơi dậy tinh thần dân tộc có thể góp phần củng cố đoàn kết xã hội, thúc đẩy sự phát triển đất nước. Tuy nhiên, một số lực lượng theo khuynh hướng dân túy khai thác những giá trị này để phân chia cộng đồng thành các nhóm đối lập, đề cao sự ưu việt của nhóm mình, kích động tâm lý bài ngoại hoặc quy kết các lực lượng khác là mối đe dọa đối với quốc gia. Tại Ấn Độ, việc kết hợp chủ nghĩa dân tộc với các giá trị Hindu trong hoạt động chính trị của Thủ tướng Narendra Modi là một trường hợp được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa bản sắc tôn giáo và chủ nghĩa dân túy. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, những diễn ngôn về lịch sử và di sản Ottoman cũng được sử dụng trong các cuộc tranh luận về bản sắc quốc gia và định hướng chính trị.

3. Những thách thức đặt ra đối với các đảng chính trị cầm quyền trước sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy tác động đến hoạt động của các đảng chính trị cầm quyền thông qua những thay đổi về ưu tiên chính sách, phương thức vận động chính trị và mối quan hệ giữa đảng với xã hội. Đồng thời, mức độ ảnh hưởng của chủ nghĩa dân túy cũng phụ thuộc vào năng lực đại diện, chất lượng quản trị và khả năng giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội của các đảng cầm quyền. Trong bối cảnh đó, các đảng chính trị cầm quyền phải đối mặt với những thách thức chủ yếu sau:

Một là, thách thức trong việc nâng cao năng lực đại diện và đáp ứng lợi ích chính đáng của người dân.

Khi tiếng nói, nguyện vọng và lợi ích của một bộ phận người dân chưa được giải quyết thỏa đáng thì tâm lý bất mãn có thể gia tăng, tạo điều kiện cho các lực lượng dân túy thu hút sự ủng hộ. Điều này đặt ra thách thức đối với năng lực đại diện và khả năng duy trì mối quan hệ giữa các đảng cầm quyền với những nhóm xã hội khác nhau. Để giải quyết vấn đề đó, các đảng cầm quyền cần tăng cường đối thoại, chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân và giải quyết hiệu quả những vấn đề về việc làm, thu nhập, an sinh xã hội và dịch vụ công. Hiệu quả hoạt động của các đảng cầm quyền cần được đánh giá thông qua kết quả giải quyết những bất cập trong đời sống xã hội, mức độ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, thay vì chỉ chú trọng hạn chế những biểu hiện phản ứng xã hội.

Hai là, thách thức trong việc đổi mới phương thức truyền thông và vận động chính trị.

Sự phát triển của truyền thông số và mạng xã hội tạo điều kiện để các chủ thể chính trị tiếp cận công chúng nhanh chóng, trực tiếp hơn, đồng thời làm gia tăng sự cạnh tranh về thông tin và khả năng tác động đến dư luận xã hội. Các lực lượng dân túy có thể khai thác những lợi thế của truyền thông số để lan truyền thông điệp, huy động sự ủng hộ và gia tăng ảnh hưởng chính trị. Điều này đặt ra yêu cầu đối với các đảng cầm quyền trong việc đổi mới phương thức truyền thông theo hướng kịp thời, minh bạch, dễ tiếp cận và có sức thuyết phục; chủ động giải thích chính sách, tiếp nhận phản hồi và xử lý thông tin sai lệch. Tuy nhiên, trong quá trình vận động chính trị, các đảng cầm quyền cần tránh chạy theo tâm lý đám đông, đưa ra các cam kết thiếu cơ sở nhằm tranh thủ sự ủng hộ trước mắt, bởi điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng hoạch định chính sách và làm suy giảm niềm tin của người dân.

Ba là, thách thức trong việc nâng cao chất lượng cầm quyền, kiểm soát quyền lực và thực hiện trách nhiệm giải trình.

Những biểu hiện quan liêu, tham nhũng, đặc quyền, thiếu minh bạch và bất bình đẳng trong đời sống xã hội có thể bị các lực lượng dân túy khai thác nhằm gia tăng sự bất mãn đối với các đảng cầm quyền. Điều này đặt ra thách thức đối với hiệu quả quản trị quốc gia, khả năng kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình của các chủ thể nắm giữ quyền lực chính trị. Vì vậy, các đảng cầm quyền cần nâng cao chất lượng hoạch định và thực thi chính sách, tăng cường kiểm soát quyền lực, thực hiện nghiêm kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, các quyết định chính sách phải dựa trên những căn cứ khoa học, đánh giá đầy đủ tác động và bảo đảm lợi ích lâu dài của quốc gia. Việc giải quyết những bất cập trong hoạt động của các thiết chế chính trị và quản trị xã hội là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin của người dân, hạn chế những điều kiện làm gia tăng ảnh hưởng của chủ nghĩa dân túy.

Bốn là, thách thức trong việc định hướng chính sách, duy trì đồng thuận xã hội và hạn chế những tác động tiêu cực của chủ nghĩa dân túy.

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy có thể làm gia tăng tình trạng phân cực chính trị, đối lập giữa các nhóm xã hội và gây sức ép đối với quá trình hoạch định, thực thi chính sách của các đảng cầm quyền. Trong bối cảnh đó, các đảng cầm quyền cần phát huy dân chủ, tăng cường đối thoại, tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình hoạch định và giám sát chính sách, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa cam kết chính trị với hành động thực tế. Việc xử lý những biểu hiện dân túy phải tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, hướng tới giải quyết những nguyên nhân làm phát sinh bất mãn xã hội, thay vì chỉ tập trung ứng phó với các biểu hiện trước mắt.

4. Một số kinh nghiệm đối với Việt Nam

Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, nhận diện và chủ động phòng ngừa những biểu hiện dân túy có ý nghĩa quan trọng, nhất là những hành vi lợi dụng tâm lý bất mãn, đưa ra các cam kết thiếu căn cứ, phát ngôn mị dân hoặc khai thác những vấn đề bức xúc trong xã hội nhằm thu hút sự ủng hộ chính trị. Tuy nhiên, việc nhận diện phải dựa trên những biểu hiện và bằng chứng cụ thể, phân biệt rõ giữa phản ánh, bảo vệ nguyện vọng chính đáng của Nhân dân với việc lợi dụng những nguyện vọng đó vì mục đích chính trị. Từ thực tiễn quốc tế, có thể rút ra một số kinh nghiệm sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và Nhân dân về bản chất, biểu hiện và tác động của chủ nghĩa dân túy.

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, giúp cán bộ, đảng viên và Nhân dân nhận diện đúng những biểu hiện của chủ nghĩa dân túy, phân biệt việc phát huy dân chủ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân với hành vi lợi dụng dân chủ để xuyên tạc, kích động chia rẽ hoặc vận động sự ủng hộ bằng những cam kết thiếu căn cứ. Phát huy vai trò của các cơ quan nghiên cứu khoa học, cơ quan thông tấn, báo chí trong “đấu tranh, dẫn dắt, định hướng dư luận, góp phần củng cố niềm tin xã hội; thể hiện rõ chính kiến, trách nhiệm trước thông tin xấu, độc”³. Đồng thời, chú trọng nâng cao khả năng tiếp nhận, phân tích và kiểm chứng thông tin của người dân, nhất là trong môi trường truyền thông số.

Thứ hai, gắn phát triển kinh tế với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và nâng cao đời sống Nhân dân.

Tiếp tục thực hiện mục tiêu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động khắc phục những hạn chế của kinh tế thị trường và các tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế. Chú trọng thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền và nhóm dân cư; “giải quyết tốt các chính sách xã hội, bảo đảm an ninh, an sinh, an toàn, an dân”⁴. Đặc biệt, cần kịp thời phát hiện, tăng cường đối thoại và giải quyết những vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân. Việc giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích, nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm công bằng xã hội là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân, hạn chế những điều kiện làm phát sinh tâm lý bất mãn mà các lực lượng dân túy có thể lợi dụng.

Thứ ba, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

Chú trọng hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi; đẩy mạnh cải cách hành chính, cải cách tư pháp, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; “Xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiên định mục tiêu, lý tưởng của Đảng; đạo đức cách mạng trong sáng, liêm chính, khiêm tốn, trung thực, trách nhiệm; có tư duy đổi mới, chủ động phát hiện, giải quyết vấn đề; phương pháp làm việc khoa học, sâu sát thực tiễn; có trách nhiệm với dân, gần dân, trọng dân, hiểu dân, học dân, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân”⁵. Đồng thời, tăng cường đối thoại, tiếp nhận và giải quyết kịp thời những kiến nghị chính đáng của người dân và doanh nghiệp; kiên quyết khắc phục tình trạng quan liêu, nhũng nhiễu, né tránh trách nhiệm. Nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, giải quyết những bất cập trong quản lý và phục vụ Nhân dân là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin xã hội, hạn chế nguy cơ các lực lượng dân túy khai thác những hạn chế trong hoạt động của các cơ quan công quyền nhằm gia tăng ảnh hưởng chính trị.

Thứ tư, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy dân chủ gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương.

Cần phải tiếp tục “Phát huy dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân”⁶, tạo điều kiện để người dân tham gia góp ý, giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền theo quy định của pháp luật. Đồng thời, chủ động nhận diện, đấu tranh với những hành vi lợi dụng lòng yêu nước, các vấn đề dân tộc, tôn giáo, tự do, dân chủ và nhân quyền để kích động tư tưởng cực đoan, khoét sâu mâu thuẫn và làm suy giảm sự đồng thuận xã hội. Việc đấu tranh với những biểu hiện này phải dựa trên căn cứ pháp luật, thông tin được kiểm chứng và phương thức phù hợp; không đồng nhất những ý kiến phản biện chính đáng với hành vi lợi dụng dân chủ. Phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương và tăng cường đồng thuận xã hội là cơ sở quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, hạn chế những tác động tiêu cực của chủ nghĩa dân túy.

Thứ năm, kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại.

Chủ động và “tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, hiệu quả”⁷, bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc. Kết hợp chặt chẽ giữa mở rộng hợp tác quốc tế với bảo vệ độc lập, chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia - dân tộc. Trong quá trình hoạch định và thực hiện chính sách đối ngoại, cần nhận diện đúng những biểu hiện dân túy cực đoan, tránh để các thông điệp kích động chủ nghĩa dân tộc cực đoan hoặc tâm lý bài ngoại tác động tiêu cực đến nhận thức và quyết sách đối ngoại; đồng thời không lấy yêu cầu cảnh giác trước những tác động này làm lý do hạn chế hợp tác và hội nhập quốc tế.

Thứ sáu, tăng cường xây dựng Đảng và hệ thống chính trị, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng.

Chú trọng xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu. Giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương của Đảng; gắn trách nhiệm nêu gương với việc thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và trách nhiệm trước Nhân dân. “Thống nhất nhận thức, vận hành thực chất cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”⁸; thực hiện hiệu quả Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và các quy định hiện hành, bảo đảm phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”⁹. Mỗi cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý phải thực sự trọng dân, gần dân, hiểu dân, học dân và có trách nhiệm với dân; kiên quyết phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, khắc phục tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng gắn với giải quyết hiệu quả những vấn đề thực tiễn, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của Nhân dân là yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước ta, chủ động phòng ngừa những biểu hiện dân túy trong đời sống chính trị - xã hội.

Kết luận

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy ở các nước phát triển là kết quả tác động của nhiều yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và khoa học - công nghệ, đồng thời đặt ra những thách thức đối với năng lực đại diện, chất lượng quản trị và khả năng củng cố niềm tin của người dân vào các đảng chính trị cầm quyền. Đối với Việt Nam, thực tiễn này cho thấy sự cần thiết phải chủ động nhận diện, phòng ngừa những biểu hiện dân túy; gắn phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội; phát huy dân chủ, tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước, qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới./.

---------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Nguyễn Văn Duyên, Lê Thị Thanh Hương, Chủ nghĩa dân túy và những cảnh báo đối với Việt Nam, https://media.qdnd.vn/long-form/chu-nghia-dan-tuy-va-nhung-canh-bao-doi-voi-viet-nam-bai-1-nhan-dien-ve-chu-nghia-dan-tuy-59761.

2. Bùi Đức Khánh (2018), Quan hệ Mỹ - Trung Quốc hiện nay và tác động đến Việt Nam, https://lyluanchinhtri.vn/quan-he-my-trung-quoc-hien-nay-va-tac-dong-den-viet-nam-2382.html.

3, 8. Ban Chấp hành Trung ương (2026), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 15/10/2026 về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng trong kỷ nguyên mới, Hà Nội.

4, 7, 9. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.386, tr.280-281, tr.287.

5. Ban Chấp hành Trung ương (2026), Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 15/10/2026 về tiếp tục xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp và đổi mới căn bản, toàn diện công tác cán bộ đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, Hà Nội.

6. Ban Chấp hành Trung ương (2026), Nghị quyết số 31-NQ/TW ngày 15/10/2026 về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới, Hà Nội.

TS Nguyễn Thị Thu Thủy - Phó Trưởng khoa Khoa Xây dựng Đảng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền

TS Vũ Thu Hiền - Học viện Báo chí và Tuyên truyền

.