Một số giải pháp thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử trong thực hành quyền công tố các vụ án sử dụng công nghệ cao hiện nay

Từ khóa: Chứng cứ điện tử; kiểm sát viên; tội phạm sử dụng công nghệ cao; tố tụng hình sự; thực hành quyền công tố.

 Abstract: In the context of implementing the National Digital Transformation Strategy, developing and operating national databases (including the National Population Database and the National Database on Cadres, Civil Servants, and Public Employees), and advancing judicial reform in general and criminal justice reform in particular, electronic evidence plays a particularly important role in establishing the commission of crimes and identifying offenders in cases involving high-tech crimes. Based on an examination of legal provisions and practical challenges, this article proposes five solutions to improve the quality of electronic evidence collection and assessment in the exercise of prosecutorial powers, thereby contributing to ensuring that criminal cases are handled in accordance with the law, with the right persons held accountable for the right offenses, while preventing wrongful convictions and ensuring that no crimes go undetected or unpunished.

Keywords: Electronic evidence; procurators; high-tech crimes; criminal proceedings; exercise of prosecutorial powers.

Tập huấn “Kỹ năng tìm kiếm, thu thập, quản lý, sử dụng và đánh giá chứng cứ điện tử trong giải quyết vụ án hình sự” (nguồn: Báo Bảo vệ pháp luật)

1. Đặt vấn đề

Sự phát triển của công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, các nền tảng số và giao dịch điện tử đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong phương thức thực hiện tội phạm. Các đối tượng phạm tội ngày càng lợi dụng mạng xã hội, hệ thống thanh toán điện tử, công nghệ mã hóa, tài khoản ảo và máy chủ đặt ở nước ngoài để thực hiện, che giấu hành vi phạm tội. Trong các vụ án này, dấu vết của hành vi phạm tội chủ yếu tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, như thông tin tài khoản, nội dung trao đổi, lịch sử truy cập, nhật ký hệ thống và dữ liệu giao dịch.

Khác với chứng cứ truyền thống, dữ liệu điện tử có thể bị thay đổi hoặc mất đi trong thời gian ngắn, đồng thời đòi hỏi kiến thức, phương tiện kỹ thuật chuyên dụng để thu thập, phục hồi và phân tích. Vì vậy, chất lượng thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án, định tội danh, chứng minh lỗi, xác định vai trò đồng phạm và trách nhiệm hình sự của từng đối tượng.

2. Những vấn đề đặt ra trong thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử

Hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử trong thực hành quyền công tố được thực hiện trên cơ sở Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và các văn bản sửa đổi, bổ sung; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung; cùng các quy định pháp luật có liên quan. Đặc biệt, Điều 99 Bộ luật Tố tụng hình sự xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử dựa trên cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi, bảo đảm tính toàn vẹn và xác định người khởi tạo. Điều 107 quy định việc thu thập, sao lưu, bảo quản, phục hồi và giám định dữ liệu điện tử.

Đáng chú ý, trong hai năm 2022 - 2023, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và UNODC đã phối hợp tổ chức 14 khóa tập huấn về chứng cứ điện tử và tội phạm mạng. Ngày 29/12/2023, hai cơ quan giới thiệu cuốn Cẩm nang tìm kiếm, thu thập và sử dụng chứng cứ điện tử dành cho Kiểm sát viên trong giải quyết vụ án hình sự, gồm 103 trang, 5 chương, đề cập đến kỹ năng thu thập, giám định, hợp tác quốc tế và trình bày chứng cứ tại phiên tòa. Đây là những hoạt động thực tiễn có giá trị để tiếp tục hoàn thiện phương pháp thực hành quyền công tố.

3. Giải pháp nâng cao chất lượng thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử trong thực hành quyền công tố

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật và xây dựng quy trình nghiệp vụ thống nhất về thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử

Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng nhằm bảo đảm hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử được thực hiện thống nhất, khách quan và đúng pháp luật. Trước hết, cần tiếp tục rà soát các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và những văn bản pháp luật có liên quan để nhận diện những vấn đề chưa được hướng dẫn đầy đủ trong thực tiễn, nhất là việc thu thập dữ liệu từ hệ thống lưu trữ đám mây, nền tảng mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, tài khoản điện tử và máy chủ đặt ở nước ngoài. Trên cơ sở đó, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền ban hành hướng dẫn cụ thể về trình tự thu thập, sao lưu, bảo quản, phục hồi và đánh giá dữ liệu điện tử, bảo đảm phù hợp với đặc điểm kỹ thuật của từng loại dữ liệu và yêu cầu của hoạt động tố tụng hình sự.

Đặc biệt, cần xây dựng quy trình nghiệp vụ thống nhất trong ngành Kiểm sát về kiểm tra tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn và giá trị chứng minh của chứng cứ điện tử. Quy trình cần quy định rõ những nội dung Kiểm sát viên phải kiểm tra, bao gồm nguồn gốc dữ liệu, phương pháp thu thập, thời điểm thu thập, người thực hiện, phương tiện sử dụng, tình trạng dữ liệu trước và sau khi sao lưu, kết quả giám định và sự phù hợp với những chứng cứ khác. Đối với các tài liệu như ảnh chụp màn hình, bản in tin nhắn, dữ liệu trích xuất từ điện thoại hoặc thông tin do tổ chức cung cấp, cần có hướng dẫn nghiệp vụ về việc xác minh nguồn gốc, đối chiếu với dữ liệu gốc và đánh giá khả năng bị chỉnh sửa.

3.2. Nâng cao trách nhiệm của Kiểm sát viên trong việc chủ động đề ra yêu cầu điều tra, kiểm sát chặt chẽ quá trình thu thập chứng cứ điện tử

Đây là giải pháp trực tiếp nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố ngay từ giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ án. Đối với các vụ án sử dụng công nghệ cao, dữ liệu điện tử có thể bị xóa bỏ hoặc thay đổi nhanh chóng; vì vậy, Kiểm sát viên phải chủ động nghiên cứu tài liệu, xác định những vấn đề cần chứng minh và kịp thời đề ra yêu cầu điều tra phù hợp. Không nên chỉ tập trung vào việc xác định hành vi và hậu quả phạm tội mà cần làm rõ phương thức sử dụng công nghệ, danh tính người quản lý tài khoản, thiết bị thực hiện hành vi, lịch sử truy cập, dòng tiền và mối quan hệ giữa các đối tượng.

Trong quá trình kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên cần chú trọng kiểm tra việc thu giữ phương tiện điện tử, lập biên bản, niêm phong, sao lưu và bảo quản dữ liệu. Đặc biệt, cần yêu cầu ghi nhận đầy đủ tình trạng thiết bị, nguồn dữ liệu, phương pháp trích xuất, thời điểm thực hiện và người tham gia nhằm bảo đảm khả năng kiểm tra lại khi cần thiết. Đối với dữ liệu có nguy cơ bị mất, cần kịp thời yêu cầu Cơ quan điều tra thực hiện các biện pháp bảo toàn theo quy định pháp luật, hạn chế tình trạng chứng cứ bị xóa bỏ hoặc không thể phục hồi.

3.3. Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá chứng cứ điện tử theo hướng toàn diện, khách quan và gắn với từng yếu tố cấu thành tội phạm

Thu thập được dữ liệu điện tử chưa đồng nghĩa với việc đã có đủ chứng cứ chứng minh tội phạm. Vì vậy, cần đổi mới phương pháp đánh giá chứng cứ theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu pháp lý và đặc điểm kỹ thuật của dữ liệu điện tử.

Trước hết, Kiểm sát viên phải đánh giá chứng cứ điện tử trên ba phương diện cơ bản: tính hợp pháp, tính xác thực và giá trị chứng minh. Tính hợp pháp được xem xét thông qua thẩm quyền, trình tự, thủ tục thu thập; tính xác thực gắn với nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng kiểm chứng của dữ liệu; giá trị chứng minh thể hiện ở mối liên hệ giữa dữ liệu với những tình tiết cần xác định trong vụ án. Không nên chỉ căn cứ vào nội dung hiển thị trên thiết bị hoặc bản in tài liệu mà bỏ qua quá trình hình thành, lưu trữ, truyền gửi và khai thác dữ liệu.

Cần xây dựng phương pháp hệ thống hóa chứng cứ điện tử theo từng vấn đề cần chứng minh, như hành vi khách quan, lỗi, động cơ, mục đích, vai trò đồng phạm, hậu quả và thiệt hại. Đối với vụ án có nhiều đối tượng, nhiều tài khoản và giao dịch, Kiểm sát viên có thể sử dụng bảng đối chiếu, sơ đồ dòng tiền, sơ đồ liên hệ giữa các đối tượng và bảng thời gian diễn biến vụ án để phát hiện những điểm thống nhất, mâu thuẫn hoặc còn thiếu chứng cứ.

Khắc phục tình trạng đồng nhất tài khoản điện tử với người thực hiện hành vi phạm tội. Việc một tài khoản mạng xã hội, địa chỉ IP hoặc tài khoản ngân hàng có liên quan đến hành vi phạm tội không tự động chứng minh người đứng tên là người trực tiếp thực hiện hành vi. Kiểm sát viên phải đánh giá tổng hợp dữ liệu đăng nhập, thiết bị sử dụng, thông tin giao dịch, lời khai, kết luận giám định và những tài liệu khác để xác định chính xác vai trò, trách nhiệm của từng người.

3.4. Nâng cao năng lực chuyên môn của Kiểm sát viên và tăng cường ứng dụng công nghệ trong phân tích, đánh giá chứng cứ điện tử

Hiệu quả thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử phụ thuộc trực tiếp vào trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ và khả năng sử dụng công nghệ của Kiểm sát viên. Vì vậy, cần đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng theo hướng kết hợp kiến thức pháp luật hình sự, tố tụng hình sự với kiến thức về công nghệ thông tin, an ninh mạng, dữ liệu số và phương pháp giám định điện tử.

Nội dung đào tạo cần tập trung vào kỹ năng nhận diện nguồn chứng cứ điện tử, kiểm tra tính toàn vẹn của dữ liệu, đọc và phân tích thông tin kỹ thuật, đánh giá kết luận giám định, xác định mối liên hệ giữa thiết bị, tài khoản và người sử dụng. Đặc biệt, cần tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu theo từng loại án như lừa đảo trực tuyến, đánh bạc trên mạng, xâm nhập trái phép hệ thống thông tin, chiếm đoạt dữ liệu và rửa tiền thông qua giao dịch điện tử.

Việc đào tạo phải gắn với tình huống thực tiễn, nghiên cứu hồ sơ vụ án, thực hành xây dựng yêu cầu điều tra và đánh giá chứng cứ. Có thể tiếp tục khai thác những nội dung từ cuốn Cẩm nang tìm kiếm, thu thập và sử dụng chứng cứ điện tử dành cho Kiểm sát viên trong giải quyết vụ án hình sự được giới thiệu năm 2023 để xây dựng tài liệu bồi dưỡng phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Cùng với nâng cao năng lực con người, cần đầu tư phần mềm hỗ trợ quản lý, tìm kiếm, phân loại và đối chiếu dữ liệu điện tử; từng bước ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu để hỗ trợ phát hiện mối liên hệ giữa các giao dịch, tài khoản và đối tượng. Tuy nhiên, kết quả do phần mềm hoặc trí tuệ nhân tạo tạo ra chỉ được sử dụng làm thông tin hỗ trợ, phải được kiểm chứng bằng chứng cứ hợp pháp và không thay thế trách nhiệm đánh giá, quyết định của Kiểm sát viên.

3.5. Tăng cường phối hợp liên ngành, hợp tác quốc tế và bảo đảm điều kiện kỹ thuật phục vụ thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử

Đặc điểm của tội phạm sử dụng công nghệ cao là hoạt động trên không gian mạng, có khả năng liên kết nhiều địa phương, quốc gia và tổ chức khác nhau. Do đó, việc thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử không thể đạt hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với những cơ quan, tổ chức có liên quan.

Trước hết, cần hoàn thiện quy chế phối hợp giữa Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra, cơ quan giám định, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp viễn thông và đơn vị cung cấp dịch vụ số trong việc bảo toàn, cung cấp, xác minh và đối chiếu dữ liệu điện tử. Đối với các vụ án có nguy cơ xóa bỏ dữ liệu hoặc tẩu tán tài sản, cần thiết lập cơ chế trao đổi thông tin nhanh, xác định rõ đầu mối liên hệ, trách nhiệm xử lý và thời hạn phối hợp theo quy định pháp luật.

Tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao hiệu quả tương trợ tư pháp hình sự trong thu thập dữ liệu từ các nền tảng xuyên biên giới và máy chủ đặt ở nước ngoài. Kiểm sát viên cần được bồi dưỡng kỹ năng xác định yêu cầu chứng minh, chuẩn bị tài liệu và phối hợp xây dựng yêu cầu tương trợ tư pháp, bảo đảm chứng cứ thu thập từ nước ngoài có thể được xem xét, sử dụng hợp pháp trong quá trình giải quyết vụ án.

Quan tâm đầu tư trang thiết bị chuyên dụng, hệ thống lưu trữ an toàn, phương tiện sao lưu và kiểm tra tính toàn vẹn của dữ liệu; xây dựng cơ chế quản lý, phân quyền truy cập, ghi nhận lịch sử khai thác chứng cứ điện tử. Đặc biệt, phải bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin vụ án, phòng ngừa nguy cơ lộ lọt, mất mát hoặc làm sai lệch dữ liệu trong quá trình bảo quản, sử dụng.

Việc tăng cường phối hợp và bảo đảm điều kiện kỹ thuật cần gắn với trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị; thường xuyên kiểm tra, đánh giá hiệu quả thực hiện, kịp thời phát hiện và khắc phục những hạn chế trong thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử.

4. Kết luận

Thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử là một trong những khâu quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thực hành quyền công tố đối với các vụ án sử dụng công nghệ cao. Để nâng cao hiệu quả hoạt động này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng truy tố, tăng cường hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong tình hình mới./.

---------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2015), Bộ luật Tố tụng hình sự, số 101/2015/QH13 và các văn bản sửa đổi, bổ sung; Văn bản hợp nhất số 104/VBHN-VPQH năm 2025.

2. Quốc hội (2014), Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, số 63/2014/QH13 và các văn bản sửa đổi, bổ sung.

3. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

4. Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (2023), Tập huấn kỹ năng thu thập, quản lý, sử dụng, đánh giá chứng cứ điện tử trong thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử hình sự, ngày 22/02/2023, Tòa án Nhân dân tối cao Việt Nam.

5. Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (2023), Tập huấn kỹ năng thu thập, quản lý, sử dụng, đánh giá chứng cứ điện tử trong thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử hình sự, ngày 09/6/2023, Tòa án Nhân dân tối cao Việt Nam.

6. Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và UNODC (2023), Cẩm nang tìm kiếm, thu thập và sử dụng chứng cứ điện tử dành cho Kiểm sát viên trong giải quyết vụ án hình sự, giới thiệu ngày 29/12/2023, Hà Nội.

7. Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Ngãi (2024), Tập huấn nâng cao kỹ năng cho Kiểm sát viên về tìm kiếm, thu thập và sử dụng chứng cứ điện tử, ngày 22/3/2024, Hà Nội.

Trịnh Tuấn Nhật, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao - ThS Lê Quang Cảnh, Học viện Chính trị