"Xã hạt nhân số" ở Gia Lai: Từ mô hình thí điểm đến bài toán nhân rộng chính quyền số cấp cơ sở

Cấp xã: nơi chuyển đổi số được kiểm chứng

Việc sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đã thay đổi căn bản vị trí của chính quyền cơ sở. Theo ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, cấp xã không còn chỉ là cấp thực thi cuối cùng theo nghĩa truyền thống mà trở thành cấp trực tiếp phục vụ người dân, doanh nghiệp trên địa bàn rộng hơn với khối lượng công việc lớn hơn.

Yêu cầu đó được nhấn mạnh ở cấp cao nhất. Tại hội nghị của Chính phủ tháng 7/2026, Phó Thủ tướng khẳng định hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương 02 cấp phụ thuộc trước hết vào chất lượng chính quyền cấp xã, đội ngũ cán bộ và năng lực quản trị số dựa trên dữ liệu. Chính phủ cũng xác định phương hướng chuyển mạnh sang giám sát bằng dữ liệu, kết quả và hiệu quả thực hiện; lấy mức độ hài lòng của người dân, xã hội làm thước đo chất lượng hoạt động của bộ máy chính quyền từng địa phương.

Trong bối cảnh đó, mô hình "xã hạt nhân số" của Gia Lai là một trong những cách làm cụ thể nhằm hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia ngay từ cấp cơ sở.

Cán bộ Hội Phụ nữ ở vùng sâu, vùng xa tỉnh Gia Lai không ngừng học hỏi để bắt nhịp với xu hướng chuyển đổi số.

Mô hình được thiết kế thế nào?

Ngày 29/4/2026, UBND tỉnh Gia Lai ban hành Quyết định số 1899/QĐ-UBND về Kế hoạch triển khai xây dựng mô hình "Xã hạt nhân về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số" tại xã Tây Sơn. Mô hình dựa trên 5 trụ cột là chính quyền số, kinh tế số, xã hội số, đổi mới sáng tạo, an toàn an ninh thông tin để hình thành một hệ sinh thái về chuyển đổi số cấp xã.

Điểm đáng chú ý là tỉnh không coi đây là danh hiệu thi đua. Theo Cổng thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ, các tiêu chí được thiết kế cao hơn mặt bằng chung của cấp xã, có thang điểm rõ ràng, dựa trên dữ liệu có kiểm chứng và các hệ thống đánh giá như DTI. Về cơ chế đánh giá, UBND cấp xã tự đánh giá và cập nhật kết quả kèm tài liệu minh chứng của từng nhiệm vụ; Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì thành lập Tổ thẩm định kết quả tự đánh giá, từ đó tham mưu UBND tỉnh xét công nhận.

Về tư tưởng chỉ đạo, UBND tỉnh xác định mô hình phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, chuyển đổi tư duy quản trị thủ công sang quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ.

Những chuyển biến bước đầu

Kết quả dễ nhận thấy nhất nằm ở khâu giải quyết thủ tục hành chính. Tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Tây Sơn, anh Nguyễn Minh Phi (Khối Tây Xuân) hoàn tất hồ sơ đăng ký hộ kinh doanh trên môi trường số trong chưa đầy 10 phút, từ nộp hồ sơ trực tuyến, xác thực điện tử đến thanh toán không dùng tiền mặt, với sự hướng dẫn của cán bộ tại "Điểm hỗ trợ chuyển đổi số". Thời gian trả kết quả rút từ 3 ngày xuống khoảng 3 giờ.

"Trước đây là 3 ngày nhưng hiện tại chỉ tầm 3 tiếng đồng hồ là xong. Thủ tục nhanh gọn, tiết kiệm thời gian. Cán bộ hỗ trợ rất tốt, rất nhiệt tình", anh Phi chia sẻ.

Theo số liệu của địa phương, Trung tâm đã tiếp nhận hơn 3.400 hồ sơ, toàn bộ được giải quyết đúng hoặc trước hạn, xử lý trực tuyến và số hóa đầy đủ; tỷ lệ tái sử dụng dữ liệu đạt gần 99%. Theo Văn phòng UBND tỉnh, UBND xã Tây Sơn đã thành lập Ban Chỉ đạo, Tổ công tác giúp việc và ban hành kế hoạch triển khai; đến ngày 30/6/2026, mô hình đạt và vượt 9/10 chỉ tiêu chủ yếu.

Chuyển đổi số tại Tây Sơn không dừng ở thủ tục hành chính. Theo ông Đỗ Thành Quyết, Phó Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã, địa phương đã tổ chức 34 cuộc họp không giấy, triển khai mô hình chợ số với 155 tiểu thương thanh toán không dùng tiền mặt, tỷ lệ phủ sóng 5G đạt 99,3% dân số. Ngành y tế cập nhật hồ sơ sức khỏe điện tử, giáo dục triển khai học bạ số, hợp tác xã và hộ kinh doanh sử dụng hóa đơn điện tử.

Ở tầng cộng đồng, Tổ công nghệ số cộng đồng do Đoàn Thanh niên xã làm nòng cốt đang hoạt động tại cả 10 thôn. "Tổ công nghệ số chúng tôi rải quân hỗ trợ bà con cài đặt các tiện ích số, đặc biệt là ứng dụng iGiaLai", anh Trần Lam Sơn, Bí thư Đoàn Thanh niên xã cho biết. Trên toàn tỉnh, 135/135 xã, phường đã thành lập tổ công nghệ số cộng đồng với 2.599 thành viên.

Một nhiệm vụ mang tính nền móng cũng đang được triển khai: Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Hải Giang giao xã Tây Sơn hoàn thành việc làm sạch cơ sở dữ liệu đất đai, đồng thời yêu cầu các sở Nông nghiệp và Môi trường, Xây dựng, Công an tỉnh phối hợp nghiên cứu xây dựng địa chỉ số trên cơ sở dữ liệu đất đai đã được chuẩn hóa.

Gia Lai đẩy mạnh chuyển đổi số từ từng thôn làng.

Nhân rộng: không sao chép, mà xây hệ sinh thái

Theo ông Lâm Hải Giang, kết quả của Tây Sơn là cơ sở thực tiễn để tỉnh nhân rộng mô hình ra 30 xã. Thực tế, định hướng này đã được xác lập từ đầu năm trong Đề án chuyển đổi số của tỉnh: ngay trong năm 2026, tỉnh sẽ lựa chọn 30 xã, phường đại diện các vùng, khu vực để tập trung nguồn lực xây dựng mô hình mẫu theo 5 trụ cột. Tây Sơn vì vậy đóng vai trò "đi trước một bước" để kiểm chứng bộ tiêu chí và cách tổ chức thực hiện.

"Nhiều cơ sở dữ liệu đã được hoàn thiện, tạo điều kiện để chính quyền thực hiện điều hành dựa trên cơ sở dữ liệu, nắm bắt sát tình hình thực tiễn để đưa ra các quyết sách phục vụ tốt cho sự phát triển chung của cả tỉnh", ông Lâm Hải Giang nhấn mạnh.

Ba điều kiện để "hạt nhân" thực sự lan tỏa

Kết quả của Tây Sơn là đáng ghi nhận. Tuy nhiên, từ góc độ quản lý nhà nước, giá trị của một mô hình thí điểm không nằm ở thành tích của điểm thí điểm, mà ở khả năng tái tạo kết quả trong điều kiện bình thường. Có ba vấn đề cần được đặt ra.

Thứ nhất, phân biệt kết quả của mô hình với lợi thế sẵn có. Tây Sơn được triển khai với sự tập trung nhân lực, vật lực của cả xã và các sở, ngành. Trong 30 xã được nhân rộng sẽ có những xã vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hạ tầng mạng và trình độ số của người dân thấp hơn nhiều. Nếu không tách bạch được đâu là hiệu quả của cách làm, đâu là hiệu quả của nguồn lực ưu tiên, việc nhân rộng có nguy cơ tạo ra những "hạt nhân" chỉ sáng trong giai đoạn được chiếu cố.

Thứ hai, thước đo phải phản ánh trải nghiệm thật của người dân. Việc thủ tục hoàn tất trong 10 phút với sự hướng dẫn trực tiếp của cán bộ cho thấy chất lượng phục vụ tốt, nhưng cũng cho thấy người dân vẫn cần đến trụ sở và cần người hỗ trợ. Mục tiêu cuối cùng của chính quyền số là người dân tự thực hiện được thủ tục từ xa. Các chỉ số như tỷ lệ hồ sơ người dân tự nộp, tỷ lệ người dùng quay lại dịch vụ, mức độ hài lòng do đơn vị độc lập khảo sát sẽ phản ánh thực chất hơn các chỉ số đầu ra do chính đơn vị thực hiện báo cáo. Điều này cũng phù hợp với định hướng của Chính phủ về giám sát bằng dữ liệu và lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo.

Thứ ba, con người là biến số quyết định. Khi cấp xã phải gánh khối lượng công việc lớn hơn sau sắp xếp, năng lực số của đội ngũ công chức trở thành điều kiện tiên quyết. Giới nghiên cứu hành chính đã đề xuất xây dựng khung năng lực công chức cấp xã gắn chặt với dữ liệu quản lý, kết quả cải cách hành chính, chuyển đổi số và mức độ hài lòng của người dân, tổ chức. Nhân rộng mô hình vì vậy phải đi kèm đào tạo, bố trí vị trí việc làm và cơ chế đãi ngộ phù hợp, nếu không công nghệ sẽ đi trước năng lực vận hành.

Nhìn rộng hơn, cải cách thủ tục hành chính trên cả nước đang có chuyển biến rõ. Theo Vụ Cải cách hành chính (Bộ Nội vụ), sáu tháng đầu năm 2026, cả nước đã cắt giảm 697 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 673 thủ tục, tương ứng cắt giảm 53% thời gian thực hiện thủ tục và 54,6% chi phí tuân thủ so với năm 2024. Những mô hình như Tây Sơn là nơi các con số vĩ mô ấy được chuyển thành trải nghiệm cụ thể của từng người dân.

Từ một mô hình thí điểm, xã Tây Sơn cho thấy chuyển đổi số trước hết là thay đổi phương thức quản trị và phục vụ người dân, không chỉ là câu chuyện công nghệ. Nếu quá trình nhân rộng được thiết kế dựa trên đánh giá khách quan, tính đến sự khác biệt giữa các địa bàn và đầu tư đúng mức cho con người, "xã hạt nhân số" có thể trở thành nền móng để Gia Lai xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số từ cơ sở./.

Gia Linh