Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách bảo hiểm thất nghiệp: Từ hỗ trợ tài chính đến đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp

Bộ Nội vụ tổ chức Lớp tập huấn về quản lý kinh phí chi tổ chức và hoạt động bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp năm 2026 (Tháng 10/2026).

Bảo hiểm thất nghiệp - Điểm tựa an sinh trước những biến động

Trong nền kinh tế thị trường, việc làm và thu nhập của người lao động luôn chịu tác động từ nhiều yếu tố. Khi mất việc làm, người lao động phải đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là nguy cơ mất ổn định tài chính gia đình và khó khăn trong tìm kiếm công việc mới. Trước thực tế đó, chính sách BHTN có vai trò quan trọng trong hệ thống an sinh, góp phần chia sẻ rủi ro, hỗ trợ người lao động và tạo điều kiện để họ sớm quay lại thị trường lao động.

Thực tiễn cho thấy chính sách BHTN đã phát huy vai trò thiết thực. Hàng triệu lượt người lao động được hỗ trợ khi mất việc làm, có thêm nguồn lực duy trì cuộc sống và tìm kiếm việc làm mới. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và tự động hóa ngày càng phát triển, nhiều ngành nghề, vị trí việc làm đang thay đổi nhanh chóng. Một số công việc truyền thống có nguy cơ thu hẹp, trong khi nhu cầu về lao động có kỹ năng và khả năng thích ứng ngày càng tăng, đỏi hỏi đổi mới cách tiếp cận chính sách BHTN, từ hỗ trợ người lao động sau khi mất việc sang chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng để họ thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

Khoảng cách giữa trợ cấp thất nghiệp và nhu cầu đào tạo, chuyển đổi nghề

Mặc dù chính sách BHTN có nhiều chuyển biến tích cực, song thực tế vẫn cho thấy một vấn đề đáng quan tâm: số người được hưởng trợ cấp thất nghiệp lớn, trong khi số người tham gia đào tạo nghề và trở lại thị trường lao động còn khá khiêm tốn. Theo số liệu từ thông tin thị trường lao động Việt Nam Quý III/2026, cả nước có 243.412 người nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, tăng 22.600 người so với Quý III/2025, trong đó 254.538 người được giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp. Tuy nhiên, số người được hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề chỉ đạt 11.879 người, số người được giới thiệu việc làm là 35.521 người. Sự chênh lệch này phản ánh một khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu hỗ trợ đào tạo nghề của chính sách và mức độ tham gia thực tế của người lao động.

Có nhiều nguyên nhân, trước hết, phần lớn người lao động mất việc làm đều phải đối mặt với áp lực tài chính, họ cần nhanh chóng tìm công việc mới để duy trì thu nhập, bảo đảm cuộc sống gia đình, việc dành thời gian tham gia một khóa đào tạo nghề đôi khi chưa được ưu tiên.

Thứ hai, một bộ phận người lao động chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích lâu dài của việc đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề. Nhiều người có tâm lý muốn quay trở lại công việc cũ hoặc tìm một công việc tương tự mà chưa thực sự quan tâm đến yêu cầu chuyển đổi nghề nghiệp trong bối cảnh mới.

Thứ ba, việc tổ chức đào tạo ở một số nơi chưa thực sự gắn kết với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, nội dung đào tạo chưa sát với thực tế sản xuất, kinh doanh; kỹ năng được trang bị chưa đáp ứng yêu cầu mới, làm giảm động lực tham gia học nghề và hiệu quả sử dụng nguồn lực hỗ trợ.

Luật Việc làm năm 2025 đã thể hiện rõ định hướng mở rộng các giải pháp hỗ trợ người lao động, không chỉ tập trung vào trợ cấp thất nghiệp mà đã chú trọng đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề và duy trì việc làm. Đáng chú ý, chính sách mới cũng quan tâm hơn đến việc phòng ngừa thất nghiệp ngay từ phía doanh nghiệp. Người sử dụng lao động thuộc trường hợp và đáp ứng điều kiện theo quy định có thể được hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quan trọng. Định hướng chính sách đang từng bước chuyển từ hỗ trợ thụ động sang hỗ trợ chủ động. Người lao động không chỉ được bảo đảm một phần thu nhập trong thời gian thất nghiệp mà còn được tạo điều kiện nâng cao năng lực, kỹ năng nghề và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi chính sách trong giai đoạn mới

Thứ nhất, nâng cao chất lượng tư vấn, định hướng nghề nghiệp cho người lao động. Không chỉ dừng ở việc hướng dẫn thủ tục và giải quyết chế độ mà cần chủ động đánh giá nhu cầu, năng lực, trình độ và kinh nghiệm của từng người lao động để tư vấn ngành nghề phù hợp, giới thiệu khóa đào tạo cần thiết và định hướng cơ hội việc làm thực tế. Đối với lao động lớn tuổi, lao động phổ thông hoặc người đã làm việc lâu năm trong một ngành nghề nhất định, cần có phương án đào tạo chuyển đổi phù hợp.

Thứ hai, gắn đào tạo nghề với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường lao động. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần tăng cường phối hợp với doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo theo vị trí việc làm, chú trọng kỹ năng thực hành và khả năng làm việc ngay sau khi hoàn thành khóa học. Đồng thời, cần tăng cường các khóa đào tạo ngắn hạn, linh hoạt về thời gian, tạo điều kiện để người lao động vừa học nghề, vừa chủ động tìm kiếm việc làm.

Thứ ba, phát huy trách nhiệm của doanh nghiệp trong đào tạo, duy trì và phát triển nguồn nhân lực. Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với cơ quan quản lý và các cơ sở đào tạo trong việc cung cấp thông tin về nhu cầu nhân lực, tiêu chuẩn kỹ năng và xu hướng tuyển dụng. Khi gặp khó khăn trong sản xuất, kinh doanh hoặc thay đổi cơ cấu, công nghệ, doanh nghiệp cần quan tâm đến phương án đào tạo lại, bồi dưỡng kỹ năng để duy trì việc làm cho người lao động.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và kết nối cung - cầu lao động. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường lao động đồng bộ, liên thông giữa cơ quan quản lý, trung tâm dịch vụ việc làm, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp sẽ góp phần nâng cao chất lượng dự báo nhu cầu nhân lực. Các nền tảng số cần hỗ trợ người lao động tra cứu thông tin việc làm, tìm hiểu chương trình đào tạo, đăng ký tư vấn và tiếp cận các chế độ BHTN thuận lợi hơn.

Thứ năm, cần đa dạng hóa hình thức tuyên truyền để người lao động hiểu rõ quyền lợi, điều kiện hưởng trợ cấp, chế độ đào tạo nghề và trách nhiệm của các bên tham gia. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra việc đóng BHTN tại doanh nghiệp, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người lao động.

Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, BHTN cần được nhìn nhận như một công cụ phát triển nguồn nhân lực. Trợ cấp thất nghiệp có ý nghĩa quan trọng trước mắt, nhưng đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và chuyển đổi việc làm mới là những yếu tố quyết định. Để đạt mục tiêu, cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, tổ chức công đoàn, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và người lao động. Mỗi chủ thể cần nhận thức rõ trách nhiệm trong việc thực hiện chính sách, tạo điều kiện để người lao động không chỉ vượt qua giai đoạn thất nghiệp mà còn có cơ hội phát triển nghề nghiệp tốt hơn.

BHTN chỉ thực sự phát huy đầy đủ giá trị khi người lao động không phải phụ thuộc lâu dài vào trợ cấp, mà được tiếp thêm năng lực, kỹ năng và cơ hội để tự tin trở lại thị trường lao động. Chuyển từ hỗ trợ tài chính sang hỗ trợ phát triển nghề nghiệp chính là hướng đi cần thiết, góp phần xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện, thị trường lao động linh hoạt và bền vững./.

Gia Hưng