Kinh nghiệm của một số quốc gia trong giải quyết tranh chấp tên miền và bài học cho Việt Nam

Từ khóa: chính sách giải quyết tranh chấp; giải quyết tranh chấp tên miền; nhãn hiệu; sở hữu trí tuệ; tên miền; tranh chấp; tranh chấp tên miền; UDRP.

Abstract: Nowadays, domain name has become an indispensable tool for entities operating in the Internet environment. Due to the values closely associated with trademarks and trade names, domain names have become subject to various forms of misconduct, such as cybersquatting, domain name speculation, and unfair competition, thereby increasing the number of disputes in practice. Globally, domain name disputes are commonly resolved through the application of the Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy (UDRP) or through national dispute resolution policies modeled on the UDRP for country-code top-level domains. However, Vietnam has not established any equivalent policy, while the official dispute resolution mechanisms remain inadequate. Thereby, necessitating an adoption of a domain name dispute resolution policy in order to enhance the effectiveness of resolving disputes relating to the “.vn” domain name.

Keywords: Dispute resolution policy; Domain names; Domain name disputes; Domain name dispute resolution; Intellectual property; Trademarks; UDRP.

1. Đặt vấn đề

Theo số liệu thống kê của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ thế giới (WIPO), số vụ tranh chấp tên miền ngày càng tăng, năm 2023 đạt kỷ lục khi WIPO đã xử lý gần 6.200 đơn khiếu nại theo Chính sách giải quyết tranh chấp tên miền thống nhất (UDRP), tăng 68% kể từ khi đại dịch COVID bùng phát. Sự gia tăng này đã đẩy tổng số vụ kiện chiếm đoạt tên miền của WIPO lên 67.625 vụ kể từ khi UDRP được ban hành¹. Năm 2024, số đơn khiếu nại vẫn duy trì ở mức cao, với 6.168 vụ khiếu nại². Tại Việt Nam, tính đến tháng 11/2025 có đến 683.041 tên miền được đăng ký³, kéo theo số lượng đăng ký ngày càng nhiều tranh chấp tên miền cũng vì thế mà xuất hiện phổ biến hơn, trở thành “tranh chấp phổ biến - và đây là câu chuyện còn phải nói mãi ...”⁴.

Năm 1999, Tổ chức Quản lý tên miền và số hiệu Internet (ICANN) đã ban hành UDRP, trở thành một khuôn khổ pháp lý để giải quyết tranh chấp giữa người đăng ký tên miền và chủ sở hữu nhãn hiệu bên thứ ba về việc đăng ký và sử dụng tên miền Internet một cách lạm dụng⁵, có thẩm quyền áp dụng đối với các tên miền quốc tế (gTLD) như “.com, .net, .org,”... và một số các tên miền quốc gia cấp cao nhất (ccTLD) khi quốc gia đó chấp thuận sự ủy thác áp dụng UDRP. Nhiều quốc gia trên thế giới đã xây dựng những chính sách dựa trên UDRP để giải quyết những tranh chấp tên miền ccTLD như Trung Quốc với tên miền đuôi “.cn” (và “.中国”), Hoa Kỳ  (“.us”), Úc (“.au”) hay Philippines (“.ph”),... Ngoài ra, nhiều quốc gia như Lào với đuôi “.la”, Venezuela (“.ve”), Pakistan (“.pk”),... lại lựa chọn trực tiếp áp dụng trực tiếp UDRP làm cơ sở để giải quyết tranh chấp tên miền ccTLD của mình⁶.

Ở Việt Nam, giải quyết tranh chấp tên miền “.vn” theo Điều 76 Luật công nghệ thông tin 2006, Điều 52 Luật Viễn thông 2023 với 3 hình thức là thương lượng, hòa giải; trọng tài và Tòa án. Trên thực tế, việc giải quyết tranh chấp qua 3 hình thức này gặp rất nhiều khó khăn. Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra một cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh, gọn, hiệu quả ngày càng cần thiết. Trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Điều 18.28 yêu cầu mỗi quốc gia xây dựng “(a) một thủ tục giải quyết tranh chấp thích hợp, căn cứ vào, hoặc mô phỏng theo, các đường lối, nguyên tắc được quy định trong Chính sách thống nhất giải quyết tranh chấp tên miền, được Tổ chức cấp phát số hiệu và tên trên internet (ICANN) thông qua, hoặc: (i) được thiết kế để giải quyết tranh chấp tức thời và với chi phí thấp; (ii) công bằng và hợp lý; (iii) không tạo gánh nặng quá mức; (iv) không loại trừ thủ tục tố tụng tại tòa.”. Thực tế cho thấy Việt Nam vẫn chưa hoàn toàn tương thích với các yêu cầu này.

Trước những thực trạng nêu trên, đồng thời nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề giải quyết tranh chấp tên miền “.vn”, việc nghiên cứu, phân tích các quy định về giải quyết tranh chấp tên miền một số quốc gia để có được góc nhìn so sánh bao quát nhất, từ đó đề xuất những kiến nghị đối với pháp luật Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, đảm bảo đáp ứng được yêu cầu mà thực tiễn đặt ra và phù hợp với xu thế kinh tế số hiện nay.

2. Cơ sở lý luận về giải quyết tranh chấp tên miền

2.1. Cơ sở lý luận về tên miền

Trong môi trường kỹ thuật số, mỗi máy tính kết nối internet đều phải có một địa chỉ IP. Tuy nhiên, địa chỉ IP thường quá dài, phức tạp, khiến người dùng khó có thể ghi nhớ và dễ gây nhầm lẫn. Chính từ yêu cầu này, hệ thống tên miền ra đời, biến địa chỉ IP thành những “tên gọi” dễ nhớ, dễ sử dụng.

Theo ICANN định nghĩa: “A domain name consists of two or more textual segments separated by dots, such as icann.org. A domain name identifies a specific address on the Internet that belongs to an entity such as a company, organization, institution, or individual”⁷, tạm dịch “Tên miền bao gồm hai hoặc nhiều đoạn văn bản được phân tách bằng dấu chấm, chẳng hạn như icann.org. Tên miền xác định một địa chỉ cụ thể trên Internet thuộc về một thực thể như công ty, tổ chức, cơ quan hoặc cá nhân”. Có thể thấy tên miền hàm chứa yếu tố nhận diện và quyền sở hữu trong không gian mạng. Cụm từ “belongs to an entity” (thuộc về một thực thể) cho thấy mỗi tên miền gắn với một chủ thể xác định. Vì vậy, tên miền vừa mang giá trị pháp lý (thể hiện qua quyền sở hữu của chủ thể), giá trị kinh tế (có thể được mua bán, chuyển nhượng, định giá) và giá trị xã hội (gắn liền với uy tín, thương hiệu).

Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) định nghĩa tên miền là “Domain names are the human-friendly forms of Internet addresses, and are commonly used to find web sites.”⁸, tạm dịch “Tên miền là dạng địa chỉ Internet dễ hiểu và thường được sử dụng để tìm kiếm các trang web”. Như vậy, WIPO tiếp cận khái niệm từ góc độ “trải nghiệm người dùng”, việc thiết kế ra tên miền không chỉ phục vụ máy tính trong kết nối mà còn giúp con người tiếp cận thông tin một cách thuận tiện hơn trên không gian mạng.

Tại Việt Nam, khoản 4 Điều 2 Thông tư số 24/2015/TT-BTTTT định nghĩa tên miền: “tên được sử dụng để định danh địa chỉ Internet của máy chủ gồm các dãy ký tự cách nhau bằng dấu chấm”. VNNIC đồng thời phân chia tên miền thành hai loại: (i) tên miền sử dụng ký tự ASCII (tức tên miền truyền thống), và (ii) tên miền đa ngữ (IDN) - được xây dựng dựa trên bảng chữ cái của các ngôn ngữ truyền thống như tiếng Việt Nam, tiếng Nhật Bản, tiếng Trung Quốc... Chẳng hạn, một doanh nghiệp tại Việt Nam có thể đăng ký tên miền bằng tiếng Việt có dấu như “côngtyluật.vn”(IDN) và hoàn toàn có thể tồn tại với “congtyluat.vn” (ASCII), giúp việc ghi nhớ và tra cứu của người dùng trở nên thuận tiện hơn.
Từ những tiếp cận trên, có thể khái quát rằng: tên miền là một chuỗi ký tự được gắn với địa chỉ IP, vừa đảm nhiệm chức năng kỹ thuật thay thế cho dãy số IP, vừa đóng vai trò là công cụ nhận diện trực tuyến của cá nhân, tổ chức trong không gian mạng. Dưới góc độ pháp lý, có thể nhận định: tên miền là một định danh trên môi trường internet được xác lập thông qua việc đăng ký hoặc chuyển nhượng hợp pháp, gắn với một địa chỉ IP nhất định, cho phép cá nhân, tổ chức xác lập quyền sở hữu, đồng thời phải thực hiện những nghĩa vụ nhất định.

2.2. Cơ sở lý luận về tranh chấp tên miền và giải quyết tranh chấp tên miền

Pháp luật Việt Nam từng quy định tranh chấp tên miền “là tranh chấp phát sinh trong quan hệ dân sự hoặc hoạt động thương mại có liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc sử dụng tên miền” tại Thông tư số 10/2008/TT-BTTTT, tuy nhiên Thông tư đã hết hiệu lực và các văn bản thay thế không còn định nghĩa về “Tranh chấp tên miền”. Do vậy hiện nay khái niệm về tranh chấp tên miền không được ghi nhận chính thức trong các văn bản pháp luật ở Việt Nam. Từ các cơ sở lý luận đã nêu, có thể thấy tên miền có đặc điểm để được coi là một loại tài sản khi có tính chiếm hữu, có giá trị định giá được và có thể trao đổi. Tương tự với quyền sở hữu được áp dụng trên tài sản khác, tên miền cũng có tính loại trừ thể hiện là sự độc quyền đối với các chủ thể khác. Điều này đồng nghĩa, mọi sự tiếp cận nhằm sử dụng tên miền khi chưa được sự chấp thuận của chủ sở hữu hợp pháp đều xâm phạm quyền, phá vỡ tính duy nhất của tên miền, hậu quả là phát sinh tranh chấp.

Tranh chấp, theo Từ điển Việt Nam là “tranh giành nhau một cách giằng co cái không rõ thuộc về bên nào”⁹ khi mà các bên “đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi”. Về mặt pháp lý, có thể hiểu “Tranh chấp là những mâu thuẫn, bất hòa về quyền và nghĩa vụ hợp pháp giữa các chủ thể tham gia vào một quan hệ pháp luật, trong đó có tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng”¹⁰. Tranh chấp đối với tên miền phát sinh khi một chủ thể, trong quá trình đăng ký tên miền gắn liền với nhãn hiệu, tên thương mại hoặc chỉ dẫn địa lý thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình, phát hiện tên miền này đã được chủ thể khác đăng ký và sử dụng với mục đích không chính đáng như chiếm dụng, trục lợi hay gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Từ các nghiên cứu trên, có thể định nghĩa pháp lý tranh chấp tên miền là những mâu thuẫn, xung đột và bất hòa về quyền và lợi ích hợp pháp giữa hai hay nhiều chủ thể liên quan trong quá trình đăng ký hoặc sử dụng tên miền, mà một hoặc nhiều bên cho rằng cá nhân, tổ chức khác đang xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình, mà giải quyết tranh chấp tên miền chính là làm cho những mâu thuẫn, xung đột, bất hòa về quyền, lợi ích hợp pháp không còn nữa.

3. Thực trạng quy định của một số quốc gia trong giải quyết tranh chấp tên miền

Hoa Kỳ với USDRP, chính sách này được quản lý và thông qua bởi Bộ Thương mại Hoa Kỳ (United States Department of Commerce - DOC), áp dụng cho tên miền “.us”, các nhà cung cấp được phê duyệt và bổ nhiệm bao gồm Hiệp hội trọng tài Hoa Kỳ (American Arbitration Association) và Diễn đàn trọng tài quốc gia (National Arbitration Forum). Hoa Kỳ thẩm quyền quản lý không thuộc về cơ quan chuyên trách như SGNIC hay CNNIC mà thuộc về DOC, phản ánh sự khác biệt và sự độc lập trong quan điểm xây dựng chính sách. Trong xây dựng quy định chứng minh “Quyền và lợi ích hợp pháp”, USDRP bổ sung trường hợp “Bạn là chủ sở hữu hoặc người thụ hưởng của nhãn hiệu thương mại hoặc dịch vụ trùng khớp với tên miền” (điểm i phần c đoạn 4). Cụ thể, khi trả lời khiếu nại, bị đơn có thể chứng minh họ là chủ sở hữu hoặc người thụ hưởng nhãn hiệu để bảo vệ tên miền, bên cạnh các yếu tố chung như sử dụng tên miền một cách thiện chí trước khi tranh chấp, đã được biết đến rộng rãi, hoặc sử dụng phi thương mại/công bằng.

Singapore với SDRP, chính sách được quản lý và thông qua bởi Trung tâm Thông tin mạng Singapore (Singapore Network Information Centre) - cơ  quan quản lý tên miền của Singapore, áp dụng cho tên miền “.sg”, trong giải quyết tranh chấp, Ban Thư ký do Trung tâm hòa giải Singapore (SMC) và Trung tâm Trọng tài quốc tế Singapore (SIAC) thành lập và điều hành Hội đồng hành chính. Nổi tiếng là cường quốc thương mại toàn cầu, trung tâm trung chuyển đã góp phần hình thành một nền kinh tế thị trường tự do, vì thế trong SDRP nêu rõ đây là một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), quy định trước khi thành lập hội đồng, các bên được đề xuất tiến hành hòa giải trước, nếu hòa giải thành thì sẽ thực hiện theo biên bản hòa giải, nếu không đạt được tiếng nói chung thì sẽ tiến hành lập hội đồng. Trong mối quan hệ giữa tên miền và quyền của bên khiếu nại, Singapore đã mở rộng phạm vi bảo hộ sang cả “tên” (name) của người khiếu nại.

Trung Quốc với CNDRP, chính sách do Trung tâm Thông tin mạng internet Trung Quốc (China Network Information Center - CNNIC) - cơ quan quản lý tên miền của Trung Quốc quản lý và thông qua, áp dụng cho tên miền “.cn” và “.中国”, thẩm quyền giải quyết thuộc về nhà cung cấp dịch vụ giải quyết tranh chấp được CNNIC công nhận. Trung Quốc ngoài áp dụng cho tên miền “.cn”, CNDRP còn áp dụng cho tên miền “.中国” vì tính đa dạng trong tên miền của quốc gia này. Trung Quốc quy định chặt chẽ thời hạn nộp đơn yêu cầu khi yêu cầu “Nhà cung cấp Dịch vụ Giải quyết Tranh chấp không chấp nhận khiếu nại liên quan đến tên miền có thời hạn đăng ký trên BA năm”¹¹ phù hợp với Bộ luật Dân sự Trung Quốc. Là đất nước có số dân hơn 1 tỷ nên có nhiều phức tạp, Trung Quốc đòi hỏi sự đáp ứng cao về tiếp cận thông tin khi quy định các nhà cung cấp dịch vụ phải thiết lập trang web nhằm công khai các khiếu nại, tài liệu tranh chấp. Mục đích nhằm đưa ra các thông tin cần thiết để các cá nhân, tổ chức nắm bắt từ đó xem xét lại trường hợp của bản thân liệu rằng có nên khiếu kiện hay không. Đối với mối quan hệ giữa tên miền và quyền của bên khiếu nại, pháp luật Trung Quốc còn ghi nhận thêm “quyền hoặc lợi ích dân sự” (civil rights or interests) hợp pháp làm căn cứ xác định. Bên cạnh đó, địa vị pháp lý của người đăng ký tên miền không chỉ xét quyền và lợi ích hợp pháp trong phạm vi toàn bộ tên miền mà còn xét cả trường hợp chủ thể đó có quyền với phần lớn tên miền.

3.1. Bài học kinh nghiệm trong xây dựng chính sách giải quyết tranh chấp

Hoa Kỳ (USDRP), Singapore (SDRP), Trung Quốc (CNDRP) xây dựng chính sách tương đối độc lập. Kế thừa tinh thần của UDRP, mục đích của các chính sách đều hướng đến việc giải quyết nhanh gọn, tiết kiệm, hiệu quả cùng với sự tham khảo cấu trúc, nội dung thì các quốc gia đã tự xây dựng thủ tục, cách thức tổ chức giải quyết phù hợp với hệ thống lập pháp của mình. Đó là quy định về sử dụng ngôn ngữ giải quyết, thời hạn và chi phí hợp lý, ngoài ra còn gắn với đặc thù các quốc gia.

Điểm chung của cả bốn chính sách là đều mang tính chất của một thủ tục hành chính ngày càng số hóa, cho phép nộp đơn trực tuyến, với mục tiêu tinh gọn, hiện đại hóa quy trình mang lại sự thuận tiện tối đa. Các chính sách đều biết cách rút ngắn thời gian giải quyết bằng cách loại bỏ những thủ tục, thời gian không quan trọng; Một phần lớn là nhờ Hội đồng (những chuyên gia trực tiếp giải quyết) là những cá nhân có chuyên môn trong nhiều lĩnh vực (sở hữu trí tuệ, công nghệ thông tin,...) , nhờ đó thời gian được rút ngắn đáng kể. Bên cạnh đó, chi phí giải quyết cũng được niêm yết công khai trong chính sách, vừa giúp các bên cân nhắc khả năng chi trả, vừa tạo sự. Khoản phí mở rộng hội đồng từ một thành viên hội đồng lên ba thành viên hội đồng sẽ được chia đều cho nguyên đơn và bị đơn nếu bị đơn yêu cầu mở rộng hội đồng¹².

Bốn chính sách UDRP, USDRP, SDRP, CNDRP đều quy định các bên buộc phải tiến hành giải quyết tranh chấp theo chính sách khi đăng ký tên miền. Ở Hoa Kỳ, “Chính sách này được đưa vào Thỏa thuận Đăng ký...”(Đoạn 1 usDRP), Singapore “Chính sách được lồng ghép bằng tham chiếu vào Thỏa thuận Đăng ký Tên miền giữa SGNIC và Người đăng ký hoặc chủ sở hữu tên miền ‘.sg’ Internet…”(phần b Đoạn 1 SDRP), Trung Quốc quy định “Chính sách này áp dụng cho các tranh chấp phát sinh từ việc đăng ký hoặc sử dụng tên miền. Các tên miền tranh chấp phải nằm trong phạm vi tên miền “.cn”, “.中国”...”(Điều 2 CNDRP) cho thấy tính bắt buộc áp dụng của chính sách.

3.2. Bài học kinh nghiệm trong thực hiện chính sách giải quyết tranh chấp tên miền

Trong thực hiện, chính sách giải quyết tranh chấp tên miền được cả ICANN, Hoa Kỳ, Singapore và Trung Quốc phân cấp quản lý. Các chính sách đều được quản lý, ban hành, thông qua bởi tổ chức, cơ quan có chức năng quản lý tài nguyên internet như ICANN, DOC, SGNIC, CNNIC. Tuy nhiên, các tổ chức, cơ quan này chỉ có trách nhiệm quản lý, ban hành còn chức năng giải quyết, thực thi chính sách trên thực tế lại được quy định cho các Nhà cung cấp thực hiện, các Nhà cung cấp này sẽ được phê duyệt, bổ nhiệm bởi các tổ chức, cơ quan quản lý tài nguyên internet.

Các chức năng “quản lý - giải quyết - thi hành” có mối liên hệ, phối hợp với nhau vô cùng chặt chẽ khi tổ chức, cơ quan quản lý ban hành chính sách, Nhà cung cấp tiến hành giải quyết sau đó gửi quyết định lại cho tổ chức, cơ quan quản lý thực thi quyết định. Việc giao cho tổ chức có nhiệm vụ chuyên giải quyết tranh chấp và liên kết trực tiếp với cơ quan quản lý tên miền đã giúp UDRP, USDRP, SDRP, CNDRP hoạt động thực sự hiệu quả trong giải quyết và thi hành quyết định, tránh mất thời gian.

Theo khoản k Điều 4 UDRP: “Các yêu cầu về thủ tục hành chính bắt buộc được quy định tại Khoản 4 sẽ không ngăn cản bạn hoặc người khiếu nại đưa tranh chấp ra tòa án có thẩm quyền để giải quyết độc lập trước khi thủ tục hành chính bắt buộc đó được bắt đầu hoặc sau khi thủ tục đó kết thúc.”. Ngoài ra, Trung Quốc cũng cho phép các bên khởi kiện tại tòa, tổ chức trọng tài trước, trong hoặc sau khi hội đồng ra quyết định¹³ nhằm tăng tính linh hoạt, tạo ra sự đối chiếu quyết định nhưng đối mặt nguy cơ rườm rà thủ tục.

Một kinh nghiệm của các quốc gia so với UDRP đó là quy định căn cứ xác định tranh chấp, nếu theo UDRP ở căn cứ thứ ba về đăng ký, sử dụng tên miền với mục đích xấu được thể hiện bởi đăng ký “và” sử dụng, thì Hoa Kỳ, Singapore và Trung Quốc bổ sung thêm đăng ký “và/hoăc” sử dụng. Điểm này cho thấy sự quyết liệt của các quốc gia trong xác định hành vi có ý đồ xấu, coi trọng xác định hành vi có ý đồ xấu từ ngay bước đăng ký.

4. Thực tiễn quy định giải quyết tranh chấp tên miền tại Việt Nam

Đầu tiên, xét hoạt động giải quyết tranh chấp tên miền qua hình thức thương lượng hòa giải. Được đánh giá là biện pháp tương đối nhanh gọn, hiệu quả khi thời gian, chi phí được tiết kiệm tương đối lớn nếu hòa giải thành công. Nếu các chủ thể tranh chấp có thiện chí, quá trình đăng ký do nhầm lẫn, tìm hiểu không kỹ dẫn đến tranh chấp về sau, nhãn hiệu đã được bảo hộ trước khi tên miền được đăng ký thì quá trình thương lượng, hòa giải sẽ diễn ra nhanh chóng. Tuy nhiên, nếu trường hợp tranh chấp do cạnh tranh không lành mạnh thì biện pháp này gần như không hiệu quả, hoặc nếu có thì chủ thể có quyền, lợi ích hợp pháp sẽ phải chịu tổn hại lợi ích rất lớn nếu bên cạnh tranh không lành mạnh có dụng ý xấu ngay từ đầu, đồng thời tốn kém chi phí nếu thương lượng, hòa giải diễn ra lâu dài. Ví dụ vụ tranh chấp tên miền “thebodyshop.com.vn” của nhãn hiệu nổi tiếng The Body Shop với người đăng ký tên miền “thebodyshop.com.vn” là bà Trương Thị Mỹ Th¹⁴. Công ty đã tiến hàng thương lượng nhiều lần qua email nhưng bà Th luôn tìm cách kéo dài thời gian thương lượng, cho đến khi VNNIC ra công văn yêu cầu hai bên tiến hành hòa giải thì sau hơn một năm theo đuổi, The Body Shop mới đòi lại được tên miền có chứa nhãn hiệu của mình. Hay trong vụ việc tranh chấp tên miền “samsungmobile.com.vn”¹⁵, bị đơn đã rao bán công khai tên miền này với giá 80 triệu đồng (được khuyến mại thêm tên miền samsungmobile.vn). Thậm chí, khi tiến hành hòa giải, bị đơn còn đẩy mức giá lên tới 218.204.000 đồng, một con số gấp hàng chục lần chi phí đăng ký và duy trì thực tế vốn chỉ có 5.100.000 đồng.

Tiếp theo, là hình thức thông qua trọng tài. Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến tên miền quốc gia “.vn” sẽ được giải quyết tại Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam bên cạnh Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này¹⁶. Tuy nhiên, trên thực tế biện pháp này cũng gặp nhiều trở ngại do khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại quy định “Tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài nếu các bên có thoả thuận trọng tài. Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp”. Do vậy trong tranh chấp tên miền xuất phát từ hành vi cạnh tranh không lành mạnh gần như không được đặt ra, bởi việc đăng ký tên miền là hành vi đơn phương của bên chiếm dụng với Nhà đăng ký tên miền, pháp luật hiện nay không quy định các bên phải đồng ý thỏa thuận giải quyết thông qua trọng tài trước khi đăng ký nên khi phát sinh tranh chấp các bên không buộc phải lựa chọn trọng tài, ngoài ra vì là hành vi cạnh tranh không lành mạnh nên chủ thể cạnh tranh không lành mạnh sẽ khó chấp hành quyết định trọng tài.

Cuối cùng, là khởi kiện tại Tòa án, biện pháp đem lại hiệu quả pháp lý cao khi giải quyết tranh chấp một cách triệt để, buộc bên có hành vi trái pháp luật phải chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai, thực hiện các nghĩa vụ dân sự và có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, thực tế quá trình thụ lý và xét xử sơ thẩm Tòa án diễn ra rất dài, nhất là đối với những vụ án phức tạp liên quan đến nhiều chủ thể hay tên miền đã được chuyển nhượng nhiều lần thì thời gian xét xử có thể lên đến vài năm. Minh chứng thực tiễn cho hiệu quả pháp lý nhưng cũng đồng thời cho thấy sự hạn chế của Tòa án về thời gian xét xử được thể hiện thông qua Bản án số 24/2020/KDTM-PT về tranh chấp tên miền bmwmotorrad.com.vn, bmw-motorrad.com.vn, bmwmotorrad.vn, bmw-motorrad.vn. Về mặt lý thuyết, đây là một vụ án lẽ ra phải được giải quyết nhanh chóng nhưng thực tế diễn ra lại hoàn toàn trái ngược. Mặc dù chứng cứ rõ ràng, vụ án vẫn phải kéo dài qua nhiều cấp xét xử, khiến doanh nghiệp mất hơn 3 năm chỉ để đòi lại quyền kiểm soát những tên miền vốn dĩ thuộc về mình.

5. Hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp tên miền thời gian qua

Các hình thức giải quyết tranh chấp tên miền hiện tại chưa đáp ứng được các yêu cầu đối với đặc trưng của tên miền. Tên miền ảnh hưởng trực tiếp đến nhãn hiệu, thương hiệu, hoạt động của các chủ thể do vậy các vấn đề liên quan cần được giải quyết nhanh chóng, thuận tiện, tối ưu chi phí.

Từ đó yêu cầu đặt ra là cần xây dựng một chính sách giải quyết tranh chấp tên miền tương tự USDRP, SDRP, CNDRP dựa trên UDRP của ICANN. ICANN đã khuyến dụ “Căn cứ vào tính hiệu quả của Chính sách giải quyết tranh chấp tên miền thống nhất đã ban hành, ICANN đã khuyến dụ tất cả các tổ chức quản lý tên miền cấp cao áp dụng hoặc xây dựng chính sách giải quyết khiếu nại liên quan đến tranh chấp tên miền theo thông lệ thống nhất nhằm tạo nên sự hài hòa, thống nhất về mặt thông lệ trong quá trình giải quyết các khiếu nại về tranh chấp tên miền.”¹⁷, có lẽ Việt Nam cũng nên xây dựng một chính sách tương tự để tạo nên “sự hài hòa, thống nhất”.

Cần phải nhìn nhận và thống nhất lại pháp luật về tên miền giữa luật sở hữu trí tuệ và luật công nghệ thông tin trong các vấn đề liên quan đến tên miền. Bởi tên miền không được coi là đối tượng được bảo hộ theo luật sở hữu trí tuệ, tuy nhiên giữa các đối tượng được bảo hộ với tên miền lại có sự giao thoa lẫn nhau, trong khi pháp luật lại được điều chỉnh bởi văn bản quy phạm pháp luật khác nhau.

6. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp tên miền tại Việt Nam hiện nay

6.1. Bổ sung điều kiện phân bổ, cấp phát tên miền

Hiện nay, chủ thể đăng ký tên miền có nghĩa vụ trong tìm hiểu, tra cứu tên miền muốn đăng ký. Việc đặt nghĩa vụ tìm hiểu kỹ tên miền muốn đăng ký lên chủ thể đăng ký là hợp lý nhưng không phải cá nhân, tổ chức nào cũng đủ điều kiện để tìm hiểu kỹ vấn đề này, nhiều trường hợp tranh chấp xảy ra do chứa các ký tự trong tên miền trùng, tương tự nhau. Nhất là khi việc tra cứu tên miền muốn đăng ký chỉ hiện kết quả không hợp lệ khi tên miền đó đã được đăng ký từ trước mà không thể hiện được kết quả tên miền ấy có tương tự, gây nhầm lẫn tên miền nào khác hay không. Ngoài ra, trường hợp đăng ký với ý đồ xấu, cạnh tranh không lành mạnh chắc chắn không thực hiện bước tra cứu này mà ngược lại còn cố tình xâm phạm tên miền đã đăng ký, đầu cơ các tên miền mới.

Do vậy, cần quy định thêm điều kiện về thẩm định các tên miền mới ngay trong quá trình đăng ký, bên cạnh hai nguyên tắc đặc trưng là “tính duy nhất” và “đăng ký trước được cấp phát trước”. Theo đó, VNNIC cần phải phối hợp với Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam để hệ thống và công khai các nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ để các chủ thể đăng ký có thể dễ dàng nắm bắt. Ngoài ra, phát triển thêm trong tra cứu tên miền hiện kết quả tương tự, khả năng gây nhầm lẫn giữa tên miền muốn đăng ký với các tên miền đã đăng ký trước đó để hạn chế nhất khả năng tranh chấp do các chủ thể không đủ khả năng để tự thẩm định thông tin.

Bên cạnh đó, yêu cầu thể hiện rõ mục đích đăng ký tên miền trong tờ khai đăng ký do các nhà đăng ký được phê duyệt cung cấp dịch vụ đăng ký nhằm 02 mục đích chính: Thứ nhất, góp phần thẩm định mục đích sử dụng tên miền, đặc biệt là các tên miền có dấu hiệu tương tự, gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý khác; Thứ hai, mục đích được khai chính là sự cam kết của chính cá nhân, tổ chức đăng ký trong sử dụng, đồng thời trở thành căn cứ trong quá trình giải quyết tranh chấp về sau (nếu có).

6.2. Xây dựng chính sách giải quyết tranh chấp tên miền “.vn”

Chính sách giải quyết tranh chấp tên miền Việt Nam (sau đây gọi là chính sách) chứa đựng các quy phạm pháp luật để cơ quan có thẩm quyền, các bên liên quan tuân theo và thực hiện trong việc giải quyết tranh chấp tên miền “.vn”. Thẩm quyền ban hành và quản lý chính sách thuộc về cơ quan quản lý tên miền, theo đó chính sách sẽ được ban hành, quản lý bởi Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ). Quy định chính sách là một thủ tục hành chính bắt buộc với các chủ thể đăng ký tên miền, điều này quy định khi xảy ra tranh chấp các bên buộc phải giải quyết qua chính sách. Trong quá trình đăng ký tên miền tại các Nhà đăng ký tên miền “.vn” được VNNIC phê duyệt, chủ thể đăng ký phải ký một thỏa thuận việc sử dụng chính sách này trong giải quyết tranh chấp nếu có tranh chấp xảy ra, đảm bảo việc thực thi chính sách trên thực tế và ngăn chặn những trường hợp cạnh tranh không lành mạnh cố tình không thực hiện tố tụng trọng tài và hòa giải ngoài chính sách.

Thời hạn được quy định cụ thể cho từng bước trong quy trình, đảm bảo nhanh gọn, tiện lợi không kéo dài thời gian ở các bước trung gian. Kế thừa tinh thần của UDRP, một vụ việc giải quyết tranh chấp mất khoảng 44 ngày - 58 ngày. Bất cập thời gian đều đến từ các giai đoạn cần thông báo cho nhau, còn quy trình xét xử 14 ngày hoàn toàn hợp lý, vậy nên nếu xây dựng ở Việt Nam, có thể xem xét giữ nguyên thời hạn này.

Về chi phí, có thể áp dụng án phí dân sự theo quy định tại khoản 2 Điều 24 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 hoặc lựa chọn tính theo Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam. Chi phí giải quyết sẽ do nguyên đơn chi trả trước nhưng cuối cùng sẽ do bên thua kiện chịu, hoặc theo thỏa thuận khác của các bên, hoặc hội đồng có quyết định phân bổ khác. Nếu một bên yêu cầu mở rộng hội đồng từ một lên ba thành viên, phí mở rộng sẽ do bên yêu cầu mở rộng chi trả, nếu cả nguyên đơn và bị đơn yêu cầu thì phí được chia đều cho các bên, hoặc theo thỏa thuận khác của các bên, hoặc hội đồng có quyết định phân bổ khác.

Quyết định của hội đồng có giá trị bắt buộc thi hành đối với các bên và do VNNIC chịu trách nhiệm thi hành. Hội đồng có thể ra quyết định ảnh hưởng tới trạng thái của tên miền và các biện pháp bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả khác. Tất nhiên các bên có thể khiếu nại quyết định của hội đồng với số lần khiếu nại nhất định để yêu cầu hội đồng xem xét lại quyết định; Hoặc khởi kiện quyết định của hội đồng lên Tòa án có thẩm quyền trong thời gian quy định.

6.3. Quy định về tên miền trong luật sở hữu trí tuệ

Thực tế cho thấy, tên miền có mối quan hệ chặt chẽ trong việc xây dựng, vận hành và phát triển các đối tượng được bảo hộ sở hữu trí tuệ, khi không được bảo hộ sẽ khiến các chủ thể gặp khó khăn trong việc lựa chọn pháp luật phù hợp để giải quyết. Dựa vào phân tích trên, kiến nghị bổ sung tên miền tranh chấp gắn liền nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý được coi là đối tượng điều chỉnh của luật sở hữu trí tuệ; Vì việc nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý được bảo hộ xảy ra tranh chấp thì tranh chấp cũng liên quan đến tên miền, đồng thời căn cứ nhãn hiệu vốn đã được coi là một tiêu chí trong giải quyết tranh chấp nay càng có căn cứ pháp lý hơn. Khi ấy, luật sở hữu trí tuệ cần có giải thích từ ngữ, tiêu chí rõ ràng, có thêm các căn cứ, mục đích, nội dung,... của tên miền gắn liền với nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý. Việc quy định thêm sẽ giúp giảm sự chồng chéo, thiếu nhất quán trong luật công nghệ thông tin và luật sở hữu trí tuệ, giúp cơ quan có thẩm quyền thống nhất được nên áp dụng luật nào trong từng trường hợp và giúp các cá nhân, tổ chức gỡ bỏ những vướng mắc trong thực tế.

7. Kết luận

Dựa trên thực trạng vấn đề tranh chấp tên miền ngày càng xuất hiện nhiều trên thế giới, đồng thời số lượng tên miền đăng ký tại Việt Nam đang gia tăng, bài viết đi sâu vào nghiên cứu các quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp tên miền tại một số quốc gia và ở Việt Nam. Qua quá trình nghiên cứu, phân tích bài viết đã tổng hợp và khái quát những vấn đề lý luận chung nhất liên quan đến tên miền, tranh chấp và giải quyết tranh chấp tên miền.

Trên cơ sở nghiên cứu những quy định các quốc gia như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Singapore về giải quyết tranh chấp tên miền cấp cao nhất quốc gia và chính sách UDRP; bài viết tổng kết được các kinh nghiệm của các quốc gia trong xây dựng và thực hiện chính sách, từ đó nêu ra được những bài học có giá trị. Đồng thời phân tích thực trạng quy định pháp luật về tên miền, các hình thức giải quyết tranh chấp tên miền tại Việt Nam, qua đó chỉ ra được những hạn chế trong các hình thức giải quyết tranh chấp.

Dựa trên các vấn đề đã nghiên cứu, phân tích, bài viết đánh giá tổng hợp những điểm hạn chế cần khắc phục trên cơ sở so sánh giữa các quốc gia, từ đó đưa ra một số kiến nghị trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp tên miền như bổ sung điều kiện phân bổ, cấp phát tên miền; Xây dựng chính sách giải quyết tranh chấp tên miền “.vn” và Quy định về tên miền trong luật sở hữu trí tuệ./.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng Việt

1. Hoàng Phê (2003), Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng.

2. Dương Thị Thanh Mai (1997), Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh tế hiện nay ở nước ta và xu thế lựa chọn, Đề tài nghiên cứu của Bộ Tư pháp.

3. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Hướng dẫn xử lý tên miền quốc gia “.vn” có tranh chấp, truy cập ngày 10/11/2025, tại: https://vnnic.vn/tranhchaptenmien/policy/h%C6%B0%E1%BB%9Bng-d%E1%BA%ABn-x%E1%BB%AD-l%C3%BD-t%C3%AAn-mi%E1%BB%81n-qu%E1%BB%91c-gia-vn-c%C3%B3-tranh-ch%E1%BA%A5p.

4. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Chính sách giải quyết tranh chấp tên miền của ICANN, truy cập ngày 15/12/2025, tại: https://vnnic.vn/tranhchaptenmien/policy/ch%C3%ADnh-s%C3%A1ch-gi%E1%BA%A3i-quy%E1%BA%BFt-tranh-ch%E1%BA%A5p-t%C3%AAn-mi%E1%BB%81n-c%E1%BB%A7-icann.

5. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Thống kê tên miền “.vn”, truy cập ngày 10/12/2025, tại: https://internetatlas.vnnic.vn/ten-mien-vn.

6. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Thống kê tranh chấp tên miền “.vn” trong nước liên quan đến nhãn hiệu, truy cập ngày 15/09/2025, tại: https://www.vnnic.vn/tranhchaptenmien/thongke/trongnuoc/nhanhieu?page=2.

7. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Tranh chấp liên quan đến tên miền thebodyshop.com.vn, truy cập ngày 10/11/2025, tại: https://vnnic.vn/tranhchaptenmien/thongke/tranh-ch%E1%BA%A5p-li%C3%AAn-quan-%C4%91%E1%BA%BFn-t%C3%AAn-mi%E1%BB%81n-thebodyshopcomvn.

8. Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), Tranh chấp liên quan đến tên miền samsungmobile.com.vn, truy cập ngày 10/11/2025, tại: https://vnnic.vn/tranhchaptenmien/thongke/tranh-ch%E1%BA%A5p-li%C3%AAn-quan-%C4%91%E1%BA%BFn-t%C3%AAn-mi%E1%BB%81n-samsungmobilecomvn

II. Tài liệu nước ngoài

9. WIPO (2024), Record Number of Domain Name Cases filed with WIPO in 2023, truy cập ngày 15/09/2025, tại: https://www.wipo.int/amc/en/domains/caseload.html.

10. WIPO (2025), WIPO Domain Name Report 2024: UDRP case filings remain strong, truy cập ngày 15/09/2025, tại: https://www.wipo.int/amc/en/domains/news/2025/news_0001.html.

11. WIPO, WIPO Guide to the Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy (UDRP), truy cập ngày 15/09/2025, tại: https://www.wipo.int/amc/en/domains/guide/

12. WIPO, Protect your Intellectual Property online with WIPO’s ccTLD Services, truy cập ngày 15/09/2025, tại: https://www.wipo.int/amc/en/domains/cctld/

13. WIPO, Frequently Asked Questions: Internet Domain Name, truy cập ngày 07/09/2025, tại: https://www.wipo.int/amc/en/center/faq/domains.html

14. ICANN, The Domain Name System, truy cập ngày 05/09/2025, tại: https://www.icann.org/resources/pages/dns-2022-09-13-en

III. Văn bản, quy tắc giải quyết tranh chấp tên miền

15. Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy

16. Rules for Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy

17. Singapore Domain Name Dispute Resolution Policy

18. Rules for the Singapore Domain Name Dispute Resolution Policy.

19. usTLD Dispute Resolution Policy

20. Rules for the usTLD Domain Name Dispute Resolution Policy.

21. China ccTLD Dispute Resolution Policy.

22. China ccTLD Dispute Resolution Policy Rules.

23. Luật Công nghệ thông tin 2006, Luật số 67/2006/QH11.

24. Luật Viễn thông 2023, Luật số 24/2023/QH15.

ThS Đào Mai Linh (Khoa Luật, Học viện Phụ nữ Việt Nam); Đỗ Anh Tuấn, Phạm Quang Thanh, Nguyễn Thái Sơn (SV Trường Đại học Luật Hà Nội)