Tiếng Việt
Tiếng Việt Tiếng Anh

Đổi mới chương trình đào tạo nghề đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp trong thời kỳ chuyển đổi số

Ngày đăng: 16/11/2026   09:45
Đọc bài viết
Mặc định Cỡ chữ
Tóm tắt: Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức sản xuất, quản trị và sử dụng lao động của doanh nghiệp, khi nhiều vị trí việc làm luôn gắn kết chặt chẽ với dữ liệu, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Thực tiễn này đòi hỏi phải đổi mới căn bản việc xây dựng chương trình giáo dục nghề nghiệp, khắc phục tình trạng điều chỉnh chậm theo chu kỳ dài và nặng tính chủ quan từ phía nhà trường. Bài viết phân tích sự chuyển dịch nhu cầu kỹ năng của thị trường lao động, chỉ rõ những bất cập trong cập nhật chương trình hiện nay, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: thúc đẩy gắn kết thực chất giữa nhà trường và doanh nghiệp; thiết kế chương trình mở, linh hoạt; tích hợp kỹ năng số vào từng ngành nghề; mở rộng đào tạo tại nơi làm việc và nâng cao năng lực đội ngũ nhà giáo nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên mới.

Từ khóa: Chương trình đào tạo; chuyển đổi số; doanh nghiệp; giáo dục nghề nghiệp; kỹ năng số; thị trường lao động.

Abstract: Digital transformation is profoundly reshaping how businesses organize production, manage operations, and utilize labor, as many jobs become increasingly dependent on data, automation, and artificial intelligence. This development calls for fundamental reforms in the design of vocational education and training curricula to address the slow pace of updates, which are often based on lengthy revision cycles and driven primarily by educational institutions' subjective assessments. This article analyzes shifts in labor market skill demands and identifies shortcomings in current curriculum updates. It then proposes a comprehensive set of solutions, including strengthening substantive partnerships between educational institutions and businesses; designing open and flexible curricula; integrating digital skills into every occupational field; expanding workplace-based training; and enhancing teachers' professional competencies to meet human resource development requirements in the new era.

Keywords: Training curricula; digital transformation; businesses; vocational education and training; digital skills; labor market.

1. Đặt vấn đề

Chuyển đổi số trong doanh nghiệp diễn ra trước hết ở những việc rất cụ thể: một dây chuyền được gắn thêm cảm biến; một kho hàng chuyển sang quản lý bằng phần mềm; bộ phận bảo trì sử dụng dữ liệu thiết bị để dự báo sự cố; nhân viên bán hàng làm việc trên nền tảng số; kế toán, logistics hay chăm sóc khách hàng bắt đầu dùng các công cụ có tích hợp trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI). Khi cách làm việc thay đổi, yêu cầu đối với người lao động cũng thay đổi theo. Doanh nghiệp không chỉ cần người “biết nghề” theo nghĩa truyền thống, mà cần người có thể làm việc cùng thiết bị số, đọc được dữ liệu liên quan đến công việc, xử lý tình huống và tiếp tục học khi công nghệ thay đổi.

Trong Báo cáo The Future of Jobs Report 2025, Diễn đàn Kinh tế thế giới (World Economic Forum - WEF) đã khảo sát hơn 1.000 doanh nghiệp tại 55 nền kinh tế. Kết quả cho thấy các doanh nghiệp tham gia khảo sát dự kiến khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi đến năm 2030. Những kỹ năng có nhu cầu tăng nhanh gồm AI và dữ liệu lớn, mạng và an ninh mạng, hiểu biết công nghệ; trong khi tư duy phân tích, khả năng thích ứng, sáng tạo và học tập suốt đời vẫn giữ vai trò quan trọng. Số liệu này không đại diện riêng cho thị trường lao động Việt Nam, nhưng cho thấy tốc độ thay đổi kỹ năng đang nhanh hơn trước và tạo sức ép rõ rệt đối với quá trình cập nhật chương trình đào tạo(1).

Ở Việt Nam, yêu cầu đổi mới chương trình diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ vẫn còn hạn chế. Theo số liệu công bố 06 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ này đạt 29,7%. Điều đó cho thấy nhu cầu mở rộng đào tạo còn lớn, nhưng tăng quy mô chưa đủ nếu kỹ năng của người tốt nghiệp chưa phù hợp với công việc. Khi doanh nghiệp phải dành nhiều thời gian để đào tạo lại lao động mới tuyển, cả doanh nghiệp và người học đều chịu thêm chi phí(2).

Hệ thống chính sách, pháp luật về giáo dục nghề nghiệp những năm gần đây đã có nhiều quy định gắn với chuyển đổi số và nhu cầu của thị trường lao động, như Quyết định số 2222/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp đến năm 2025, định hướng đến năm 2030; Quyết định số 2239/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đặc biệt, Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026, yêu cầu chương trình đào tạo phải được định kỳ rà soát, cập nhật phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ, nhu cầu thị trường lao động và thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Luật Giáo dục nghề nghiệp cũng quy định rõ hơn sự tham gia của doanh nghiệp trong xây dựng chương trình, giảng dạy, hướng dẫn thực hành, thực tập và đánh giá người học(3).

Vì vậy, phải đổi mới như thế nào để nội dung đào tạo sát hơn với công việc tại doanh nghiệp. Chuyển giáo trình sang dạng số, đưa bài giảng lên hệ thống trực tuyến hay bổ sung một học phần tin học chỉ giải quyết được một phần của vấn đề. Chương trình phải thay đổi ở chuẩn đầu ra, nội dung thực hành, thiết bị và phần mềm người học được tiếp cận, thời lượng học tại doanh nghiệp và cách đánh giá năng lực nghề nghiệp.

2. Thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với chương trình đào tạo nghề

2.1. Nhu cầu kỹ năng của doanh nghiệp thay đổi nhanh và mang tính liên ngành hơn

Trong nhiều nghề, ranh giới giữa kỹ năng chuyên môn và kỹ năng số ngày càng khó tách biệt. Người vận hành máy CNC (viết tắt tiếng Anh của Computer Numerical Control - điều khiển số bằng máy tính) phải hiểu chương trình điều khiển và dữ liệu thiết bị; kỹ thuật viên điện công nghiệp làm việc với bộ điều khiển lập trình, cảm biến và hệ thống giám sát; nhân viên logistics sử dụng phần mềm quản lý kho, hệ thống theo dõi đơn hàng và dữ liệu vận tải. Ngay cả các ngành dịch vụ cũng chịu tác động mạnh của thương mại điện tử, nền tảng số và AI. Vì vậy, việc “bổ sung kỹ năng số” một cách chung chung là chưa đủ; mỗi nghề cần xác định rõ người học phải dùng công nghệ nào và dùng đến mức nào.

Một yêu cầu khác ngày càng rõ là khả năng tự học và cập nhật kỹ năng. Trước đây, chương trình có thể trang bị một hệ thống kiến thức tương đối ổn định để người học sử dụng trong nhiều năm. Nhưng hiện nay, cách tiếp cận đó khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế: phần mềm liên tục có phiên bản mới, thiết bị được thay đổi hoặc nâng cấp, quy trình sản xuất được điều chỉnh, một số thao tác được tự động hóa và những nhiệm vụ mới lại xuất hiện. Vì thế, người học sau khi tốt nghiệp cần có kiến thức nền và phương pháp tốt để tiếp tục cập nhật trong quá trình làm việc. Nghiên cứu của ILO về mức độ đáp ứng của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trước chuyển đổi số công nghiệp ở Đông Nam Á cũng đề cập khoảng cách giữa đào tạo và những yêu cầu đang thay đổi của thế giới việc làm(4).

Vì vậy, chương trình đào tạo cần bảo đảm sự cân bằng giữa việc giữ vững nền tảng kiến thức, kỹ năng nghề cốt lõi và khả năng cập nhật linh hoạt trước tốc độ thay đổi của công nghệ. Thực tế cho thấy, một cấu trúc quá cứng nhắc sẽ làm chậm quá trình điều chỉnh, ngược lại, việc chạy theo từng công nghệ đơn lẻ dễ khiến chương trình trở nên rời rạc và thiếu chiều sâu. Giải pháp tối ưu là phân định rõ khối năng lực cốt lõi mang tính ổn định với các mô-đun công nghệ cần được rà soát, bổ sung thường xuyên. Cách tiếp cận này không chỉ duy trì tính hệ thống mà còn tạo điều kiện thuận lợi để gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp và người học.

2.2. Việc gắn chương trình với doanh nghiệp đã rõ hơn nhưng mức độ tham gia chưa đồng đều

Khung pháp lý mới đã mở rộng khả năng tham gia của doanh nghiệp vào quá trình đào tạo. Theo Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2025, doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận thực tập sinh hoặc tuyển dụng người học sau tốt nghiệp mà còn có thể tham gia xây dựng chương trình, giáo trình, tổ chức giảng dạy, hướng dẫn thực hành và đánh giá người học. Quy định này có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng chương trình, bởi thông tin về công việc, công nghệ và yêu cầu kỹ năng chủ yếu nằm ở chính nơi sử dụng lao động(5).

Trong thực tế, hình thức phối hợp giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp khá đa dạng. Doanh nghiệp có thể góp ý chuẩn đầu ra, tiếp nhận người học thực tập, cử kỹ sư hoặc chuyên gia hướng dẫn, hỗ trợ thiết bị và tuyển dụng sau tốt nghiệp. Một số chương trình còn tăng thời lượng học tại doanh nghiệp hoặc tổ chức học theo dự án và tình huống sản xuất. Nhờ đó, người học có cơ hội làm quen sớm hơn với kỷ luật lao động, tiêu chuẩn chất lượng và nhịp độ công việc thực tế.

Tuy vậy, mức độ tham gia của doanh nghiệp chưa đồng đều giữa các ngành nghề, địa phương và cơ sở đào tạo. Có trường mời doanh nghiệp cùng phân tích vị trí việc làm ngay từ khi xây dựng chương trình; nhưng cũng có nơi chỉ lấy ý kiến khi dự thảo gần hoàn thiện. Trong trường hợp thứ hai, góp ý của doanh nghiệp khó tác động đáng kể đến cấu trúc và nội dung đào tạo, nên dễ mang tính thủ tục(6).

Phản hồi của doanh nghiệp sau khi tuyển dụng người học tốt nghiệp cũng chưa được khai thác đầy đủ ở nhiều nơi. Tỷ lệ có việc làm là một chỉ báo quan trọng, nhưng chưa cho biết chương trình đang thiếu kỹ năng nào. Nhà trường cần biết doanh nghiệp thường phải đào tạo bổ sung nội dung gì, người lao động mới còn yếu ở thao tác nghề, kỹ năng số hay tác phong làm việc và những phần mềm hoặc thiết bị nào đang được sử dụng phổ biến hơn. Những thông tin này giúp việc điều chỉnh chương trình dựa trên nhu cầu thực tế thay vì chỉ dựa vào nhận định của nhóm xây dựng chương trình(7).

2.3. Một số khoảng trống trong nội dung và cách tổ chức chương trình

Vướng mắc dễ nhận thấy nhất là tốc độ cập nhật. Một chương trình chính quy phải trải qua các bước chuyên môn và thủ tục cần thiết để bảo đảm chất lượng, trong khi doanh nghiệp có thể thay đổi phần mềm, thiết bị hoặc quy trình chỉ trong một thời gian ngắn. Với những nghề chịu tác động mạnh của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, khoảng cách này càng dễ xuất hiện. Khi đó, kiến thức nền của chương trình có thể vẫn đúng nhưng ví dụ, công cụ và bài thực hành đã không còn sát với môi trường sản xuất.

Kỹ năng số đôi khi được đưa vào chương trình dạy học chưa mang tính thực chất. Người học có một học phần tin học, một chuyên đề chuyển đổi số, nhưng đến các mô-đun nghề lại ít sử dụng phần mềm, dữ liệu hay thiết bị số. Cách làm đó khó tạo năng lực số nghề nghiệp. Một sinh viên cơ khí cần dùng dữ liệu và phần mềm khác một sinh viên logistics; một kỹ thuật viên điện cần hiểu hệ thống điều khiển và giám sát khác với một nhân viên kế toán. Tính đặc thù của nghề nghiệp phải thể hiện trong nội dung số được học.

Bên cạnh chương trình đào tạo, bài toán về trang thiết bị và môi trường thực hành cũng là một rào cản đáng kể. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khó có thể tự đầu tư mới và thay thế liên tục mọi công nghệ theo nhịp độ của doanh nghiệp, đặc biệt với những dây chuyền đòi hỏi nguồn vốn lớn. Việc chạy theo mục tiêu trang bị đầy đủ như thực tế sản xuất sẽ tạo ra gánh nặng chi phí khổng lồ và tiềm ẩn nguy cơ thiết bị nhanh chóng lạc hậu. Ngược lại, nếu người học chỉ tiếp cận công nghệ cũ, doanh nghiệp sẽ mất thêm nhiều thời gian đào tạo lại khi tuyển dụng. Do đó, việc chia sẻ nguồn lực, đưa sinh viên thực hành trực tiếp tại doanh nghiệp và ứng dụng công nghệ mô phỏng cần được tính toán như một phần cấu thành ngay từ khâu thiết kế chương trình(8).

Phương thức kiểm tra, đánh giá người học cũng là một khâu cần được đổi mới căn bản. Thực tế cho thấy, trong khi doanh nghiệp tuyển dụng nhân sự dựa trên năng lực giải quyết công việc, việc đánh giá tại nhà trường đôi khi vẫn nặng về kiểm tra trí nhớ lý thuyết. Một khi chuẩn đầu ra đã xác định người học phải “vận hành được”, “xử lý được” hay “phân tích được”, thì bài kiểm tra kết thúc mô-đun buộc phải tạo không gian để họ chứng minh đúng những năng lực thực chất. Các bài thi viết có thể đo lường mức độ hiểu biết, nhưng không thể thay thế cho việc quan sát thao tác, đánh giá sản phẩm thực hành, dự án hay xử lý tình huống nghề nghiệp cụ thể.

Sau cùng, tính khả thi và chất lượng của mọi cải cách đều phụ thuộc quyết định vào năng lực của đội ngũ xây dựng chương trình và trực tiếp đứng lớp giảng dạy, hướng dẫn thực hành. Đội ngũ giáo viên dù vững chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm, nhưng nếu thiếu cơ hội cọ xát với dây chuyền, phần mềm hay quy trình sản xuất mới tại doanh nghiệp, việc cập nhật bài giảng sẽ rơi vào thế bị động. Nếu các điều kiện bảo đảm thực thi không được nâng cấp tương xứng, việc đổi mới chương trình rất dễ dừng lại ở mặt văn bản, trong khi nội dung giảng dạy và trang thiết bị thực hành vẫn chưa được đổi mới.

3. Một số giải pháp đổi mới chương trình đào tạo nghề đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp

Một là, việc xây dựng và rà soát chương trình đào tạo cần bắt đầu từ vị trí việc làm cụ thể.

Thay vì đặt câu hỏi phải thêm môn học nào, nhóm xây dựng chương trình nên xác định người học sau khi tốt nghiệp sẽ làm công việc gì, các nhiệm vụ chính của công việc đó, thiết bị và phần mềm đang được sử dụng, cùng những yêu cầu về chất lượng và an toàn. Từ các nhiệm vụ này, nhà trường mới xác định chuẩn đầu ra, nội dung học và phương pháp đánh giá. Cách làm đó giúp hạn chế tình trạng chương trình có đủ môn học theo cấu trúc nhưng lại thiếu những năng lực mà doanh nghiệp cần ở người lao động mới.

Khảo sát doanh nghiệp cũng cần đi sâu hơn vào nhu cầu kỹ năng. Ngoài số lượng lao động dự kiến tuyển, nên thu thập thông tin về những kỹ năng doanh nghiệp khó tìm ở ứng viên, công nghệ mới được đưa vào sản xuất, nội dung thường phải đào tạo lại cho lao động mới và những thay đổi dự kiến trong hai đến ba năm tới. Cơ sở đào tạo có thể đối chiếu kết quả khảo sát này với thông tin tuyển dụng, dữ liệu việc làm của người học sau tốt nghiệp và ý kiến từ hiệp hội ngành nghề. Việc đối chiếu nhiều nguồn sẽ giúp quyết định điều chỉnh chương trình có căn cứ rõ hơn(9).

Đối với những nghề thay đổi nhanh, nên tổ chức rà soát hàng năm đối với các mô-đun công nghệ thay vì chờ đến kỳ sửa toàn bộ chương trình. Rà soát không có nghĩa là năm nào cũng phải thay đổi chương trình. Mục đích là phát hiện sớm nội dung đã lạc hậu và xác định phần nào chỉ cần cập nhật ở học liệu, thiết bị hoặc bài thực hành.

Hai là, cần xác định rõ phạm vi tham gia cũng như lợi ích thiết thực mà doanh nghiệp nhận được trong quá trình hợp tác đào tạo.

Thay vì chỉ gửi một bản dự thảo chương trình để xin ý kiến chung chung, cách làm hiệu quả hơn là mời trực tiếp đội ngũ kỹ sư, cán bộ kỹ thuật cùng phân tích một nhóm vị trí việc làm hoặc một mô-đun cụ thể. Các chuyên gia từ doanh nghiệp có thể không quen với thuật ngữ sư phạm, nhưng họ nắm rõ từng thao tác cốt lõi, những lỗi sai thường gặp và mức độ thành thạo tối thiểu để một lao động mới bắt nhịp được ngay với công việc. Nhiệm vụ của nhà trường là “chuyển ngữ” những yêu cầu thực tiễn đó thành mục tiêu học tập và nội dung giảng dạy phù hợp.

Đối với mỗi nhóm ngành nghề trọng điểm, cơ sở đào tạo nên duy trì một hội đồng tư vấn chuyên môn gồm đại diện doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp, nhà giáo và chuyên gia. Cơ chế hoạt động của hội đồng này cần gắn với lộ trình rà soát định kỳ và các sản phẩm đầu ra cụ thể, như danh mục công nghệ mới, những thay đổi trong chuẩn năng lực nghề, nội dung cần cập nhật hoặc lược bỏ, cùng phương án tiếp nhận sinh viên thực hành. Một khi thiết lập được quy trình phối hợp bài bản, sự gắn kết này sẽ đi vào thực chất và bền vững, thoát khỏi sự phụ thuộc vào mối quan hệ cá nhân giữa lãnh đạo nhà trường và doanh nghiệp.

Ở khâu kiểm tra, đánh giá, doanh nghiệp cần được trao vai trò đồng xây dựng tiêu chí chấm sản phẩm, dự án hoặc bài thực hành cuối khóa. Thực tế cho thấy, nhiều năng lực cốt lõi chỉ bộc lộ rõ nét khi người học làm việc trong môi trường mô phỏng sát sản xuất, như tính kỷ luật tuân thủ quy trình, kỹ năng phối hợp nhóm, khả năng xử lý sự cố phát sinh, bảo đảm an toàn lao động và quản trị thời gian. Những đánh giá khách quan từ cán bộ hướng dẫn trực tiếp tại doanh nghiệp sẽ là cơ sở quan trọng giúp nhà trường đo lường toàn diện và thực chất hơn chất lượng đào tạo.

Ba là, chương trình đào tạo cần được thiết kế theo cấu trúc mở, phân định rõ giữa phần kiến thức nền tảng ổn định và các mô-đun công nghệ cần cập nhật thường xuyên.

Theo đó, nhóm kiến thức cơ sở, nguyên lý nghề nghiệp và những kỹ năng cốt lõi phải được giữ vững để tạo bệ đỡ chuyên môn lâu dài. Ngược lại, các nội dung chịu tác động trực tiếp từ sự thay đổi của phiên bản phần mềm, thiết bị, nền tảng số hay công nghệ mới cần được tách thành các mô-đun độc lập. Cách tổ chức này giúp cơ sở đào tạo chủ động nâng cấp, thay thế từng mô-đun và học liệu tương ứng ngay khi công nghệ biến đổi, tránh việc phải xây dựng lại toàn bộ khung chương trình.

Không chỉ phục vụ đào tạo chính quy, cấu trúc mô-đun còn đáp ứng hiệu quả nhu cầu đào tạo lại và nâng cao tay nghề cho lực lượng lao động đang làm việc. Đơn cử, một kỹ thuật viên khi cần bổ sung kỹ năng vận hành hệ thống điều khiển mới, phân tích dữ liệu thiết bị hay sử dụng phần mềm chuyên ngành sẽ không phải theo học lại từ đầu một chương trình dài hạn. Các khóa đào tạo ngắn hạn được thiết kế theo mô-đun, đi kèm chuẩn năng lực minh bạch và cơ chế công nhận tín chỉ phù hợp, sẽ mở ra lộ trình học tập suốt đời thuận tiện cho người lao động.

Tuy nhiên, tính linh hoạt không đồng nghĩa với việc đưa thêm nhiều môn học hay chuyên đề mới một cách cảm tính. Trước khi tích hợp bất kỳ nội dung nào vào chương trình, nhà trường phải trả lời thấu đáo ba câu hỏi cốt lõi: doanh nghiệp nào đang thực sự có nhu cầu; nội dung đó phục vụ trực tiếp cho vị trí việc làm nào; năng lực đầu ra sẽ được kiểm chứng bằng phương thức gì. Nếu bỏ qua bước sàng lọc thực tiễn này, việc điều chỉnh chương trình đào tạo rất dễ rơi vào tình trạng chạy theo phong trào, thiếu chiều sâu và xa rời nhu cầu thị trường.

Bốn là, kỹ năng số cần được tích hợp và giảng dạy gắn liền với bối cảnh thực tiễn của từng ngành nghề.

Cụ thể, đối với nhóm ngành cơ khí, người học phải được tiếp cận công nghệ thiết kế có sự hỗ trợ của máy tính (CAD), điều khiển số và khai thác dữ liệu thiết bị ở mức độ tương thích với vị trí việc làm. Trong lĩnh vực điện - điện tử, các bài thực hành cần xoay quanh hệ thống cảm biến, điều khiển lập trình (PLC), giám sát và kết nối tự động. Sinh viên ngành logistics phải trực tiếp thao tác trên phần mềm quản lý kho, xử lý dữ liệu đơn hàng và giải quyết các tình huống điều phối luồng hàng. Cách tiếp cận theo bối cảnh nghề nghiệp sẽ giúp người học hình thành tư duy ứng dụng công nghệ số để giải quyết bài toán chuyên môn, khắc phục tình trạng học lý thuyết tin học rời rạc, thiếu tính thực tiễn.

Riêng với trí tuệ nhân tạo (AI), việc đưa vào chương trình đào tạo cần tránh hai thái cực: hoặc đứng ngoài cuộc, hoặc chạy theo phong trào một cách hình thức. Người học phải được trang bị nhận thức toàn diện về những khâu AI có thể hỗ trợ hiệu quả, phương pháp kiểm chứng độ chính xác của kết quả do công cụ tạo ra, rủi ro rò rỉ dữ liệu nhạy cảm, giới hạn của hệ thống cũng như trách nhiệm pháp lý và đạo đức đối với sản phẩm cuối cùng. Trong nhiều ngành nghề, giá trị cốt lõi không nằm ở việc sử dụng những công cụ phức tạp, mà là năng lực ứng dụng AI đúng lúc, kiểm soát được đầu ra và tuyệt đối không làm phương hại đến quy chuẩn an toàn hay quy trình kỹ thuật.

Song hành với chuyển đổi số, kỹ năng xanh cũng cần được cụ thể hóa vào từng thao tác nghề nghiệp. Đó là ý thức sử dụng năng lượng tiết kiệm, tối ưu hóa định mức để hạn chế hao hụt vật tư, tuân thủ quy trình phân loại, xử lý chất thải và ưu tiên các giải pháp sản xuất ít tác động đến môi trường. Đây không còn là những khuyến nghị mang tính đạo đức đơn thuần, mà đã trở thành tiêu chuẩn bắt buộc tại các doanh nghiệp, đặc biệt là những đơn vị đang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu(10).

Năm là, thời lượng đào tạo tại doanh nghiệp cần được tích hợp có hệ thống ngay từ khâu thiết kế chương trình, thay vì chỉ bố trí một đợt thực tập mang tính thủ tục vào cuối khóa.

Để đạt hiệu quả thực chất, quá trình gắn kết thực tiễn nên được phân kỳ thành nhiều giai đoạn kế tiếp nhau: tham quan, trải nghiệm môi trường nghề ở giai đoạn đầu; thực hành có sự kèm cặp sau khi người học đã nắm vững kỹ năng cơ bản; trực tiếp đảm nhận nhiệm vụ hoặc dự án sát với thực tế sản xuất ở giai đoạn cuối khóa. Mỗi đợt trải nghiệm buộc phải đi kèm mục tiêu, tiêu chí đánh giá và cán bộ hướng dẫn cụ thể. Nếu việc đưa sinh viên đến doanh nghiệp chỉ nhằm mục đích lấp đầy số giờ quy định trên giấy tờ, chất lượng đào tạo sẽ khó được cải thiện(11).

Đối với những công nghệ mức đầu tư lớn hoặc đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt, công nghệ mô phỏng và học liệu số cần được ưu tiên sử dụng như bước đệm trước khi tiếp xúc với thiết bị thật. Môi trường mô phỏng cho phép người học lặp lại thao tác nhiều lần, thử nghiệm các tình huống giả định lỗi và triệt tiêu rủi ro trong giai đoạn làm quen. Sau khi đã thuần thục, việc chuyển sang thực hành trên thiết bị thật tại nhà trường hoặc doanh nghiệp sẽ đóng vai trò kiểm chứng khả năng vận dụng thực tế. Mô hình kết hợp này chính là lời giải kinh tế và khả thi cho bài toán hạn hẹp nguồn lực đầu tư của phần lớn cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay, thay vì chạy đua trang bị mọi dây chuyền hiện đại.

Đồng thời với đổi mới phương thức tổ chức đào tạo là yêu cầu cải cách căn bản công tác kiểm tra, đánh giá. Dù kiểm tra lý thuyết vẫn giữ vai trò nhất định, nhưng đối với các mô-đun nghề nghiệp, tỷ trọng đánh giá thông qua sản phẩm cụ thể, thao tác chuẩn xác, dự án và xử lý tình huống thực tế cần được nâng lên mức chủ đạo. Ví dụ, thay vì chỉ yêu cầu sinh viên trình bày trên giấy cách khắc phục một sự cố kỹ thuật, nhà trường và doanh nghiệp có thể đặt ra một hệ thống đang gặp lỗi giả định để người học tự chẩn đoán nguyên nhân, đề xuất phương án, thao tác sửa chữa đúng quy trình an toàn và lập biên bản nghiệm thu. Phương thức sát hạch này phản ánh trung thực và toàn diện năng lực hành nghề của người học trước khi bước vào thị trường lao động.

Sáu là, mọi nỗ lực đổi mới chương trình chỉ phát huy hiệu quả thực chất khi đội ngũ giáo viên và các điều kiện bảo đảm đào tạo được nâng cấp đồng bộ.

Để bắt nhịp với thực tiễn sản xuất, đội ngũ giáo viên cần được bố trí thời gian làm việc thực tế tại doanh nghiệp thay vì chỉ dừng lại ở các chuyến tham quan mang tính hình thức. Đối với những ngành nghề có tốc độ biến đổi công nghệ nhanh, nhà trường nên tổ chức các đợt bồi dưỡng ngắn hạn nhưng đi thẳng vào đúng dây chuyền, quy trình hoặc phần mềm mà giảng viên đang trực tiếp đảm nhiệm. Quan trọng hơn, những kiến thức tiếp thu từ thực tế này phải được chuyển hóa ngay thành bài tập thực hành, tình huống mô phỏng hoặc học liệu mới, tạo ra tác động trực tiếp đến chất lượng từng giờ lên lớp.

Cần có cơ chế mời đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và cán bộ kỹ thuật từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy chuyên đề hoặc hướng dẫn đồ án ngay tại trường. Dù không thay thế vai trò sư phạm của đội ngũ giáo viên, nhưng đội ngũ này sẽ mang đến yếu tố sản xuất thực tiễn và những chuẩn mực kỹ thuật mới nhất mà giáo trình chưa kịp cập nhật. Sự giao thoa này đặc biệt phát huy giá trị ở các mô-đun công nghệ mũi nhọn, nơi ứng dụng thực tế luôn đi trước chương trình đào tạo(12).

Đồng thời với yếu tố con người, bài toán đầu tư cơ sở vật chất cũng đòi hỏi tư duy có trọng tâm, trọng điểm. Cơ sở đào tạo cần phân định rõ danh mục thiết bị nền tảng bắt buộc phải tự trang bị, phần nội dung có thể giải quyết bằng công nghệ mô phỏng và những hạng mục nên tận dụng thông qua liên kết với doanh nghiệp. Cách phân bổ này giúp tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư, đồng thời hóa giải nỗi lo thiết bị nhanh chóng lạc hậu. Suy cho cùng, giá trị cốt lõi của một xưởng thực hành không nằm ở sự đồ sộ về số lượng máy móc, mà đo bằng tần suất thiết bị được khai thác và mức độ gắn kết với các nhiệm vụ học tập cụ thể.

Cuối cùng, hệ thống bảo đảm chất lượng cần mở rộng tầm nhìn sang việc theo dõi, đánh giá năng lực người học ở giai đoạn sau tốt nghiệp. Thay vì chỉ dừng lại ở con số thống kê tỷ lệ có việc làm, nhà trường phải đi sâu phân tích mức độ làm đúng chuyên ngành, những lỗ hổng kỹ năng bị doanh nghiệp phàn nàn, thời gian thích nghi công việc cũng như các nội dung mà đơn vị tuyển dụng buộc phải đào tạo lại. Nguồn dữ liệu phản hồi định kỳ và khách quan này chính là “thước đo” chuẩn xác nhất, giúp cơ sở đào tạo nhận diện đúng điểm nghẽn để điều chỉnh chương trình một cách khoa học và kịp thời(13).

4. Kết luận

Điểm cốt lõi của việc đổi mới chương trình giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên số không nằm ở sự chắp vá, bổ sung thêm một vài học phần công nghệ vào bộ khung sẵn có. Căn bản hơn, đó là cuộc cách mạng trong tư duy thiết kế chương trình theo một chu trình khép kín: xuất phát từ vị trí việc làm thực tế của doanh nghiệp, lượng hóa yêu cầu nghề nghiệp thành chuẩn đầu ra đo lường được, tổ chức đào tạo kết hợp giữa nhà trường với xưởng sản xuất và lấy chính dữ liệu phản hồi sau tuyển dụng làm căn cứ để tiếp tục hoàn thiện.

Hành lang pháp lý hiện hành đang tạo bệ phóng thuận lợi cho bước chuyển mình này. Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2025 đã đặt ra yêu cầu bắt buộc về việc cập nhật chương trình theo sự phát triển của khoa học, công nghệ và thị trường lao động, đồng thời luật hóa rõ nét hơn vai trò, trách nhiệm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, tính hiệu quả của chính sách vẫn nằm ở khâu tổ chức thực thi: phải mời đúng chuyên gia thực tế từ doanh nghiệp cùng tham gia; vận hành cơ chế cập nhật đủ độ linh hoạt; tạo điều kiện cho đội ngũ giáo viên bắt nhịp công nghệ mới; thiết lập hệ thống đánh giá phản ánh trung thực năng lực hành nghề của người học.

Chỉ khi các giải pháp trên được triển khai đồng bộ, khoảng cách giữa “giảng đường” và “thị trường” mới thực sự được thu hẹp. Người lao động sau khi được đào tạo không chỉ cần đôi tay lành nghề để đảm nhiệm ngay công việc trước mắt, mà còn phải sở hữu tư duy mở để tự làm mới mình trước sự phát triển không ngừng của công nghệ và quy trình sản xuất. Vì lẽ đó, năng lực thích ứng linh hoạt và tinh thần học tập suốt đời chính là “thước đo” giá trị nhất cho sự thành công của một chương trình đào tạo nghề trong môi trường số./.

------------------------------------------

Ghi chú:

1.  World Economic Forum (2025), The Future of Jobs Report 2025, mục Skills Outlook; báo cáo cho biết khoảng 39% bộ kỹ năng hiện có của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời trong giai đoạn 2025-2030.

2. Cục Thống kê (2026), Thông cáo báo chí về tình hình lao động, việc làm quý II và sáu tháng đầu năm 2026; tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026 là 29,7%.

 3. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 2222/QĐ-TTg ngày 30/12/2021; Quyết định số 2239/QĐ-TTg ngày 30/12/2021; Quốc hội (2025), Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, Điều 18 về xây dựng chương trình đào tạo.

 4. Paryono, P.; Mashod, H. (2025), Responses of Technical and Vocational Education and Training Institutions to the Needs of Industry’s Digital Transformation in South-East Asia, ILO Working Paper 138.

 5. Quốc hội (2025), Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, Điều 34; doanh nghiệp có trách nhiệm tham gia xây dựng chương trình, giáo trình, tổ chức giảng dạy, hướng dẫn thực hành, thực tập và đánh giá kết quả học tập của người học.

 6. Paryono, P.; Mashod, H. (2025), tlđd., nghiên cứu tập trung vào mức độ sẵn sàng của các cơ sở TVET tại Đông Nam Á trước yêu cầu chuyển đổi số của doanh nghiệp và khoảng cách giữa đào tạo với thế giới việc làm.

  7. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2026), Công văn số 5747/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 25/8/2026; văn bản yêu cầu theo dõi kết quả việc làm của người học để điều chỉnh chương trình, nội dung và phương thức đào tạo.

  8. Paryono, P.; Mashod, H. (2025), tlđd.; nghiên cứu đề cập sự cần thiết tăng cường liên kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp để đáp ứng yêu cầu của Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số.

  9. International Labour Organization - ILO (2025), Guidelines on Developing Training Programmes Based on Labour Market Needs for Viet Nam, ngày 12/6/2025; tài liệu hướng dẫn thiết kế và điều chỉnh chương trình đào tạo dựa trên nhu cầu thị trường lao động.

10. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Công văn số 6103/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 01/10/2025; văn bản yêu cầu tích hợp kỹ năng xanh, kỹ năng số, tư duy khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo trong chương trình đào tạo.

 11. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Công văn số 6103/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 01/10/2025; định hướng mở rộng mô hình “một chương trình - hai địa điểm”, lý thuyết tại trường và thực hành tại doanh nghiệp.

 12. Chính phủ (2026), Nghị định số 308/2026/NĐ-CP ngày 05/8/2026; trong đó khuyến khích doanh nghiệp tiếp nhận nhà giáo và người học đến thực hành, thực tập, đồng thời cử chuyên gia tham gia giảng dạy, hướng dẫn và cập nhật công nghệ mới.

 13. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2026), Công văn số 5747/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 25/8/2026; yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá theo năng lực thực hiện, theo dõi việc làm của người học và sử dụng kết quả đánh giá chất lượng để cải tiến chương trình.

-------------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2025), Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15 ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

2. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 2222/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

3. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 2239/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Công văn số 6103/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 01/10/2025 hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2025-2026 đối với giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên.

5. Cục Thống kê (2026), Thông cáo báo chí về tình hình lao động, việc làm quý II và 06 tháng đầu năm 2026.

6. International Labour Organization - ILO (2025), Guidelines on Developing Training Programmes Based on Labour Market Needs for Viet Nam, ngày 12/6/2025.

7. Paryono, P.; Mashod, H. (2025), Responses of Technical and Vocational Education and Training Institutions to the Needs of Industry's Digital Transformation in South-East Asia, ILO Working Paper 138.

8. World Economic Forum (2025), The Future of Jobs Report 2025, Geneva.

9. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2026), Công văn số 5747/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 25/8/2026 hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2026-2027 đối với giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên.

10. Chính phủ (2026), Nghị định số 308/2026/NĐ-CP ngày 05/8/2026 quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục nghề nghiệp về chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với doanh nghiệp và Quỹ đào tạo nhân lực của doanh nghiệp.

TS Nguyễn Văn Chương, ThS Phạm Duy Đông - Trường Cao đẳng Cơ giới và Thủy lợi

Bài viết cùng tác giả